ოკულტიზმი და მაგია - მისტიციზმი - აპოკალიფსისი

Перейти к контенту
მისტიციზმი
მისტიკური რიტუალი
შინაარსი:

რა არის მისტიციზმი - განსაზღვრება
მისტიციზმი პირველყოფილ საზოგადოებაში
ბერძნული მისტიციზმი
ჩინური მისტიციზმი
ინდუისტური მისტიციზმი
ბუდისტური მისტიციზმი
იუდაური მისტიციზმი
ისლამური მისტიციზმი (სუფიზმი)
ქრისტიანული მისტიციზმი
1) დასავლური
2) აღმოსავლური
3) რუსული
ბიზანტიური მისტიციზმი

***

განსაზღვრება - დახასიათება
 
მისტიციზმის მიზანს წარმოადგენს ცდისეული, ეგზისტენციალური ძიება, უშუალო კავშირი და სულიერი ერთობა ღმერთთან ან ღვთაებრივ სუბსტანციასთან, რომელიც მიიღწევა საკუთარ თავში ჩაღრმავებით, ლოცვით, ვნებათაგან გათავისუფლებით, გონებრივი ჭვრეტით, ექსტაზით. მისტიციზმი, როგორც წესი, წარმოადგენს რელიგიური გამოცდილების ინტუიტიურ ელემენტს და პრაქტიკულად ვლინდება ყველა რელიგიაში: უპრიმიტიულესიდან - უმაღლესამდე. დრო და დრო ის ჩნდება გარეგანი რელიგიურობის ქვიან უდაბნოებში, სადაც რელიგიურ გრძნობას აძლევს ახალი გაფურჩქვნის შესაძლებლობას.
 
ფორმათა მრავალგვაროვნობის მიზეზით, როგორადაც მისტიციზმი ვლინდება რელიგიის ისტორიაში, ასევე მის შემადგენელ წინააღმდეგობრივ ელემენტებში, მას არ გააჩნია ერთი საყოველთაოდ აღიარებული განსაზღვრება. ნამდვილი მისტიციზმი, რომელიც ასახავს ღვთაებრივ საწყისთან ადამიანის კავშირის უშუალო გამოცდილებას, განსხვავდება მისტიციზმისადმი საეჭვო მიდრეკილებისგან, ასევე არასწორი რწმენისა და მისგან გამომდინარე პრაქტიკული ტექნიკებისგან.
 
მისტიციზმსა და რელიგიას შორის არსებობს თავისებური კავშირი: პატივისცემისა და უნდობლობის ნაზავი. ჩვეულებრივ ჭეშმარიტად მორწმუნე ადამიანი მისტიკურ უნარებსაც ფლობს, ხოლო მისტიკოსი, რომელიც წმიდის (ღმერთის) უშუალო განცდით არის გაოგნებული, ღრმად რელიგიური პიროვნებაა. მიუხედავად ამისა, რელიგიურობა, როგორც ასეთი, არ უნდა დავაკავშიროთ მისტიციზმთან. რელიგია უფრო ვრცელი სახის მოვლენაა. გარდა ამისა, არსებობს მისტიციზმის არარელიგიური ფორმებიც.
 
არ არსებობს მისტიციზმის საზოგადოდ მიღებული განსაზღვრება. უილიამ რ. ინჯი (1889) გამოყოფს მის შემდეგ ნიშნებს: პირველი - შინაგანი ცოდნა; მეორე - სიმშვიდე; მესამე - თვითანალიზი; მეოთხე - მატერიალური კეთილდღეობისადმი ზიზღი და მისი უგულებელყოფა.
 
XX ს-ის მკვლევრები ჩვეულებისამებრ ეფუძნებიან მისტიციზმის თვისებებს, რომელიც გამოჰყო უ. ჯეიმსმა (1902): 1. განუმარტავობა ("ineffability"); 2. აბსტრაქტული ხასიათი ("noetic"), რადგან მისტიკური გამოცდილება მიმართულია სამყაროს მთლიანი წვდომისკენ, რომელიც, ცხადია, აბსტრაქტულ სფეროს განეკუთვნება; 3. პასიურობა ("passivity"); 4. ცვალებადობა ("transiency").
 
დასასრულ, ლ. დიუპრეიმ (1987) ცვალებადობის ნაცვლად შემოიტანა პერიოდულობის ცნება ("rythmic"), რადგან მოცემული გამოცდილება გარკვეული პერიოდულობის უკან ბრუნდება. მან ასევე დაამატა მეხუთე პუნქტი - ინტეგრაცია ("integration") და დააკონკრეტა, რომ მისტიკური ცნობიერება ახერხებს მრავალგვარი წინააღმდეგობის გადალახვას და ინტუიტიური მეთოდით მათ გაერთიანებას.
 
არაერთხელ განუცხადებიათ, რომ მისტიციზმის სხვადასხვა ფორმას საზოგადო მნიშვნელი გააჩნია. მაგრამ, რამდენიც გინდ ვრწმუნდებოდეთ სხვადასხვა რელიგიის მისტიკური გამოცდილების საზოგადო ნიშან-თვისებებში, მათ შორის არსებითი განსხვავება, თითოეული მათგანის განსაკუთრებული კოლორიტი მაინც რჩება.
 
რელიგიური მისტიციზმის საზღვრებში ხშირად გამოიყოფა ორი მიმდინარეობა: პირველი, რომელსაც მთლიანად შეიძლება ეწოდოს მონისტური ან "მონისტურს მიახლოვებული" მიმართულება (ნეოპლატონიზმი, ინდუისტური ადვაიტა, დაოსიზმი) და, მეორე, თეისტური, რომელმაც თავისი განვითარება პროფეტულ რელიგიებში ჰპოვა. პირველში მისტიკური გამოცდილების მწვერვალს წარმოადგენს ადამიანური "მე"-ს სრული გაქრობა აბსოლუტურ საწყისში ან ღვთაებრივ სულში. მეორეში კი ადამიანური პიროვნება ღმერთთან ერთობაში მაღლდება და მისი პიროვნება ნარჩუნდება. ღმერთთან დაბრუნების პროცესში მისტიკოსის მონაწილეობის ხარისხის შესაბამისად, განასხვავებენ აქტიურ, თეორიულ და ისიქასტურ მისტიციზმს.
 
მისტიციზმის არარელიგიურ ტიპებს შორის გამოყოფენ:
 
1. მისტიციზმის თეორიულ და ინტელექტუალურ ფორმებს, რომელიც ერთიანი აბსოლუტის ძიებაშია. აქაც ჩამოყალიბდა ზომიერი და უკიდურესი, შიგნით და გარეთ მიმართული, თეისტური და არათეისტური ქვეტიპები.
 
2. განდობის ფორმები, რომლებიც აქცენტს ემოციურ შემადგენელზე აკეთებენ და აბსოლუტის მიღწევას სიყვარულის მეშვეობით ელტვიან.
 
3. ექსტატიური და ეროტიული ფორმები, რომლებიც ხელს უწყობენ ეროტიული გრძნობებისა და ექსტაზის წარმოშობას. არცთუ იშვიათად ბოლო ორ ფორმას ახასიათებს თანაარსებობა.
 
მისტიკური გამოცდილება ხშირად ადამიანის შეგნებაში ავითარებს საზოგადოობისა და ყველა ადამიანთან ერთიანობის გრძნობას. ჩვეულებრივ მისტიციზმის ყველაზე სულიერ ფორმებში ბატონობს მშვიდობისმოყვარეობა და გამაერთიანებელი განწყობა. მისტიკური ნათელმხილველობა აცოცხლებს რელიგიურ გამოცდილებას, კრიტიკულად აფასებს და გადალახავს ტრადიციულ რელიგიურ სტრუქტურებს, დრო და დრო ეჭვ ქვეშ აყენებს და არყევს ყოველდღიურ გარეგნულ რელიგიურობას, თუმცა, არც თუ იშვიათად, თვითონაც საშიშ უკიდურესობებში ვარდება.
მაგიური რიტუალი
მისტიციზმის ჩანასახები პირველყოფილ საზოგადოებაში

რწმენას იმისა, რომ ადამიანს შეუძლია ერთგვარ უმაღლეს ძალებთან ურთიერთობა, მათთან მიახლება, საკუთარი სხეულის ჩარჩოებიდან გასვლა და ერთგვარ ღვთაებასთან შეერთება, ჩვენ ვხვდებით პირველყოფილ საზოგადოებაში რელიგიის განვითარების უადრეს ეტაპებზე. მოვლენები, რომლებიც წააგავენ მისტიციზმს, არსებობს ჩრდილოეთ აზიის, ევროპისა და ამერიკის ხალხთა შამანიზმში, ასევე ავსტრალიისა და ამერიკის აბორიგენთა რელიგიურ რიტუალებში. იგივეს ვხვდებით აფრიკის სხვადასხვა ხალხის კულტებში.

შამანობაში მისტიციზმის ელემენტად შეიძლება შეფასდეს რწმენა იმისა, რომ ღმერთი იმყოფება შამანში, რწმენა იმისა, რომ ექსტაზის მდგრომარეობაში სული ტოვებს სხეულს, რათა შეუერთდეს ღმერთს ან, უკიდურეს შემთხვევაში, იმყოფებოდეს მის გვერდით.

გარდა ამისა, ექსტაზის მდგომარეობაში, როდესაც ადამიანი ვერ აღიქვამს გარეგან გამაღიზიანებლებს და უჩვეულო სულიერ გამოცდილებას იღებს, ჯერ კიდევ დიონისეს კულტიდან არის ცნობილი. ის არსებობს აფრიკისა და ამერიკის მრავალ აბორიგენულ სარწმუნოებებში.

პირველყოფილ საზოგადოებაში ეს მდგომარეობა მიიღწევა სხვადასხვა მეთოდებით: ნარკოტიკული ნივთიერებებით, ძლიერი დაუძლურების მდგომარეობით, გამაყრუებელი მუსიკით და საცეკვაო ორგიებით. კერძოდ, საკულტო ცეკვა ორხესისი აძლიერებს ფსიქოსომატურ ძალებს იმისთვის, რათა ადამიანმა მიიღოს ტრანსცედენტული ენერგია ან შეუერთდეს უმაღლეს სულს. ექსტატიური მდგომარეობის წინაპირობას ჩვეულებრივ წარმაოდგენს რწმენა იმისა, რომ ადამიანს შეუძლია გარდაიქმნას და შეუერთდეს ღმერთშ. სადისკუსიო რჩება საკითხი იმის შესხებ, თუ რაოდენ დასაშვებია ამ მოვლენების ჩართვა რელიგიურ მისტიციზმში. ნებისმიერ შემთხვევაში, შეგვიძლია ისინი მივიჩნიოთ დასაწყის სტადიებად, წინაპირობებად ან მისტიციზმის ჩანასახებად, რომლებიც მოწმობენ ადამიანის მისწრაფებას ტრანსცედენტური მისტიკური გამოცდილებისადმი.
ბერძნული მისტიციზმი
ბერძნული მისტიციზმი
 
ბერძნული მისტიციზმი თავიდანვე ადრეული პერიოდის (VII-V სს. ჩვ. წ.-მდე) ფილოსოფოსთა ფილოსოფიურ კალაპოტში ვითარდებოდა, რომლებიც "ერთისა და საერთოს" შესახებ ასწავლიდნენ და ასევე ყალიბდებოდა საერთო რელიგიურ კლიმატში, რომელიც შექმნილი იყო დიონისიური კულტისა და ორფული მისტერიების საფუძველზე, რომლებიც ექსტატიურ ხასითს ატარებდნენ. დიონისეს მისტერიების მონაწილეებს სჯეროდათ, რომ ისინი "განიღმრთობოდნენ", მაშინ როდესაც ორფეველნი ექსტაზის დახმარებით ღვთაებრივ საწყისთან დაბრუნებას ესწრაფვოდნენ. ბერძნულმა ფილოსოფიურმა აზროვნებამ გააკეთილშობილა ღმერთთან შერწყმის აქტი ბერძნულ მისტერიებში და ძველი წეს-ჩვეულებების ადგილზე დააფუძნა ექსტაზი, რომელიც, ძირითადად, აზროვნებითი საქმიანობით იყო გამოწვეული.
 
ბერძნებმა დააფუძნეს მონიზმი და პანთეიზმი, განავითარეს სწავლება იმის შესახებ, რომ სამყარო წარმოქმნილია რომელიღაც პირველსაწყისიდან, რომელსაც ისევ უბრუნდება. ამ იდეასთან იყო დაკავშირებული ყველა არსების მარადიული წრებრუნვა, ასევე მეტემფსიქოზის, ანუ - სულთა გადასახლების თეორია. პლატონმა (428/427 - 348/347 ქრ. შ.-მდე) არსებითად გაამდიდრა ბერძნული ფილოსოფიური მისტიციზმი "იდეების" შესახებ თავისი ტეორიით, ხოლო სტოიკოსებმა განავითარებს ლოგოსის პანთეისტური ფილოსოფია.
 
მაგრამ ყველაზე მნიშვნელოვანი მისტიკური სისტემა, რომელმაც გააერთიანა პლატონური, არისტოტელური, პითაგორული და სტოიკური ფილოსოფია, და, როგორც ჩანს, ამ ნაზავს კიდევ იუდაური ჰერმენევტური ტრადიციის იდები დაამატა, ნეოპლატონიზმის ჩარჩოებში გაჩნდა. ნეოპლატონიზმი აღმოცენდა, როგორც საზოგადო-ფილოსოფიური, სულიერად ამაღლებული და ინტელექტუალურად მყარი სისტემა. მის დამფუძნებლად მიიჩნევა ამონიოს საკასი (175-242), მაგრამ სწავლების ძირითადი თეორიული პოსტულატები შემუშავებულ იყო პლოტინის (206-269) მიერ, რომელიც რომში ცხოვრობდა და სწავლობდა.
 
სწავლების შემდგომი განვითრება დაკავშირებულია პორფირიუსთან (232-303), იამვლიქოსთან (205-330) სირიაში და პროკლესთან (411-485) ათენში. ნეოპლატონიზმის თვალსაზრისით, სამყაროს დასაწყისსა და პირველწყაროს წარმოადგენს ერთი, პირველი, მარადიული, უზენაესი სიკეთე, რომელიც გაიგივებულია ღმერთთან. სამყარო ემანაციის მეშვეობით ერთისგან წარმოიშვა და თანმიმდევრობითი ფაზებისგან შედგება. პირველი ემანაციის შედეგად ჩნდება გონება, რომელიც პლატონის იდეალური სამყაროს შესაბამისი იდეებისგან შედგება, მეორე ემანაციის შედეგად ჩნდება - საყოველთაო სული, მესამესგან - ცალკეული სულები, და, ბოლოს, უკანასკნელისგან - მატერია, რომელიც ყველაზე მეტად არის დაშორებული ერთისგან.
 
პლოტინის ფილოსოფიაში ერთისგან მომდინარე ყოველი ემანაცია ასახავს წინამორბედ ფაზას, როგორც მის სახეს. ეს უკვე უფრო მეტს ნიშნავს, ვიდრე გარეგანი ასლი - ყოველი დონე, სინამდვილეში, თავისი არსების სიღრმეში უზენაესი დონის თანაზიარია და უკანვე მასში უნდა დაბრუნდეს. მოცემულ მეტაფიზიკასთან, და უპირველეს ყოვლისა, ემანაციის თეორიასთან არის დაკავშირებული სწორედ ნეოპლატონური მისტიციზმი.
 
ადამიანის სულმა უნდა გადალახოს გრძნობითი და მატერიალური საზღვრები და შეერწყას ერთ აბსოლუტს. მასთან საბოლოო შერწყმა ხორციელდება ასკეტური განწმენდით და ექსტაზით, რომელსაც ღვთაებრივის მისტიკურ თეორიასთან მივყავართს. ერთთან პლოტინისეული შერწყმა ექსტატიურად იწოდა, მაგრამ, უპირველეს ყოვლისა, ის წარმოადგენს შეღწეულს (საკუთარ თავში შეღწევას). პლოტინმა თავის სისტემაში პლატონური ეთიკის ოთხი მთავარი სათნოება მოათავსა: სიბრძნე, ვაჟკაცობა, გონიერება და სამართლიანობა - ოღონდ, როგორც წინაპირობა. იგივე, რასაც ის მისდევს როგორც თავის უზენაეს მიზანს არის სიკეთე და ნეტარება, სულის მისტიკური შერწყმა ღმერთთან. ერთთან შეერთება, ნეოპლატონიკოსების თანახმად, შეიძლება უკვე ადამიანის მიწიერი ცხოვრების განმავლობაში განხორციელდეს. პლოტინი და პორფირიუსი ამტკიცებდნენ, რომ მათ შეძლეს ამისი მიღწევა.
 
მთლიანობაში, ნეოპლატონიზმი ქრისტიანობის დიდი მოწინააღმდეგეა, და ამ წინააღმდეგობის პროცესში ზოგიერთი იდეა ქრისტიან მისტიკოსთა მიერ გადასხვაფერებულ იქნა.
ჩინური მისტიციზმი
ჩინური მისტიციზმი

ჩინეთში აღმოცენდა და ჩამოყალიბდა ერთ-ერთი უძველესი მისტიური სისტემა. მისი თეორიული საფუძველი გახლავთ ლაო-ძის ძველი ფილოსოფიური აქსიომები და ჩჟუან-ძის პოეზიის აფორიზმები. დაოსიზმის ძირითადი წმიდა წიგნია "და დე ძინი", რომლის ავტორად ლაო-ძი (VI ქრ. შ.-მდე) მიიჩნევა. ის მკაფიოდ გამოკვეთილი მისტიკური მიმართულების ასკეტური ეთიკის ჩარჩოებშია მოქცეული. დაოს უზენაესი რეალობა განისაზღვრება ურთიერთსაწინააღმდეგო მახასიათებელთა და აპოფატიკური ენის დახმარბით. დაო უხილავია, მიუწვდომელია, უფორმოა, სრულყოფილია, უცვალებელია, უსახელოა, აღავსებს ყოველივეს და ყოველივეს შემოქმედია. ის ყოველივეზე უადრეს არსებობდა, მიწამდეც და ცამდეც. ის არის სამყაროს პირველსაწყისი. ამრიგად, ჩვენს წინაშეა მონისტური თეორია, რომელიც ავლენს აბსოლუტურ ერთობას სამყაროში.
 
დაოსიზმის კოსმოგონიური კონცეფცია შემდეგში მდგომარეობს: დაოსგან უპირველეს ყოვლისა წარმოიშვა ერთიანი, ანუ დიადი ერთეული, მისგან კი - ორი პირველადი არსი: "იანი" და "ინი" - დადებითი და უარყოფითი, რომლებიც წარმოადგენენ და მოიცავენ ყველა დანარჩენ ურთიერთწინააღმდეგობას: ნათელი - ბნელი, მამრობითი - მდედრობითი და ა. ს. შემდეგ მათ წარმოშვეს ცა, მიწა და ადამიანი, მათგან კი დასაბამს იღებს ყოველი ქმნილება.
 
დაო არა მარტო ნებისმიერი არსების აბსოლუტური დასაწყისია, არამედ, ამავდროულად, ის ჰარმონიაში იცავს ყოველ ბუნებრივ მოვლენას. მისი ენერგია აუცილებელია და უნებლიეა. ის ადამიანის უზენაესი მიზანია. ადამიანი უნდა მიისწრაფვოდეს დაოში გადალახოს საკუთარი თავი. ჰარმონიის ამგვარი მიღწევის უმთავრესი საშუალებაა სიმშვიდე, ვნებათაგან გათავისუფლება, პირველყოფილ უბრალოებასთან დაბრუნება.
 
ძირითადი იდეა, რომელსაც დაოსიზმი გვთავაზობს, - ცნობილი "უ-ვეი" - შეიძლება დაყვანილ იქნას დევიზამდე "არაფერი აკეთო" ან "აკეთე ყველაფერი ისე, რომ არაფერი აკეთო". ადამიანი რომ დაოს შეერწყას და ჰარმონიაში იყოს გარესამყაროსთან, დაოსისტურმა ტრადიციამ შეიმუშავა მისტიკური პრაქტიკა, რომლის პირველი სტადიაა განწმენდა, მეორე - გაცისკროვნება, როდესაც სათნოება მეტად აღარ ითხოვს შეგნებულ ძალისხმევას, არამედ უნებლიედ ჩნდება, და მესამე - შინაგანი ერთობა. პოტენციურად ყველა ადამიანს აქვს უნარი იაროს დაოს გზით. დაოსიზმმა თავისი აგდებული დამოკიდებულება გამოაცხადა სიმდიდრისადმი, ხორციელი სიამოვნებებისადმი და ცოდვის დაგროვებისადმი და ჩამოაყალიბა აზრთა წყობა, რომელიც კლასიკური კონფუციანელობისადმი დიამეტრალურად საწინააღმდეგოა.
 
მოგვიანებით დაოსიზმი მაგიის, ალქიმიის და საიდუმლო მისტიურ რიტუალთა სისტემად გადაგვარდა. ტაო-ლინგის (I ან II სს. ქრ. შ.-დან) შრომებმა დაოსიზმს მკაფიო გარეგნული ორგანიზება მიანიჭა: დაფუძნდა მრავალი მონასტერი, როგორც მამათა, ასევე დედათა, რომელთაც ბევრი საერთო ჰქონდა ბუდისტურ მონასტრებთან, ასევე ტაძრები, რომლებშიც განთავსებული იყო სხვადასხვა ღვთაებათა ყოველგვარი გამოსახულება.
 
ჩინურ მისტიციზმს თავის ძირითად საწყისებში ბევრი საერთო აქვს ნეოპლატონიზმთან, რომელთანაც აახლოვებს არა მარტო შემეცნებისთვის მიუწვდომელი საბოლოო ერთობის საკითხი, რომლის წვდომა მხოლოდ ინტუიციით, სულიერი დაძაბულობით და ექსტაზით არის შესაძლებელი, არამედ იმ შეხედულებებითაც, რომ აბსოლუტური საწყისი შეუძლებელია გაიგივებულ იქნას როგორც მთლიანად მატერიალურ სამყაროსთან, ასევე მის რომელიმე ნაწილთანაც.
ინდური მისტიციზმი
ინდუისტური მისტიციზმი
 
ინდოელები მთელი თავიანთი ისტორიის განმავლობაში მისტიკისადმი მიდრეკილებით გამოირჩეოდნენ.  ინდუიზმი არა მარტო ფილოსოფიურ და მერაფიზიკურ იდეებშია გამსჭვალული საკუთარ თავში მისტიკური ჩაღრმავებისადმი მიდრეკილებით, არამედ რელიგიურ რიტუალებშიც, რომლებიც ახლოსაა შამანობასთან და მაგიასთან.
 
პირვანდელი საწყისის ძიება მათში უკვე რიგვედას ზოგიერთ ტექსტში ჩნდება (მაგალითად, ჰიმნში ქმნილებისადმი). მსხვერპლს ენიჭება განსაკუთრებული მნიშვნელობა, რაზეც მეტყველბს სიტყვა "ბრაჰმანის" წარმომავლობა, რომელიც თავდაპირველად აღნიშნავდა წმიდა ძალას, რომელიც მსხვერპლშეწირვის დროს უხილავად მყოფობს, შემდეგ კი მისი გამოყენება დაიწყეს აბსოლუტის აღსანიშნავად.
 
მაგრამ, უპირველეს ყოვლისა, უპანიშადებმა ერთად შეკრიბეს ინდუისტური ლოგიკური მისტიციზმის გაბნეული მარგალიტები და საფუძველი ჩაუყარეს ამოუწურავ წყაროს, რომელიც მას მთელი შემდგომი საუკუნეების განმავლობაში ასაზრდოებდა. ისინი ამტკიცებდნენ, რომ ბრაჰმანი მოიცავს ყოველივეს - იმას, რაც არსებობს და იმასაც, რაც არ არსებობს, და რომ ის გამსჭვალავს ყოველივეს, იმყოფება ყოველივეზე მაღლა და შეუძლებელია განსაზღვრულ ი ქნას, ის არის უზენაესი, უსახური საწყისი. ერთდროულად, ბრაჰმანის კონცეფციასთან ერთად განვითარდა სწავლება ატმანზე, რომელიც ადამიანის ბუნების უხილავ შემადგენელს წარმოადგენს.
 
შემდგომ ეტაპზე ინდური აზროვნება გააიგივებს ერთსა და უნიკალურს, ბრაჰმანს ატმანთან. საყოველთაო სულის კავშირი ყოველი ადამიანის ინდივიდუალურ სულთან წააგავს იმ კავშირს, რომელიც მოგვიანებით აღწერა პლოტინმა.
 
უპანიშადებიდან თავის საწყის იღებს მისტიციზმის ერთ-ერთი ტიპიური ფორმა, რომელიც მრავალმხრივ ეხმიანება პანთეიზმურ მონიზმს. ის წარმოადგენს ვედანტას ფილოსოფიურ მემკვიდრეს, ინდუიზმის ექვსი ორთოდოქსულ-ფილოსოფიური და რელიგიური სისტემიდან ერთ-ერთს, განსაკუთრებით მისი იმ მიმართულებისა, რომელსაც ეწოდება ადვაიტა. ადვაიტა ვედანტას (Advaita Vedanta) არადუალისტური სკოლა, როგორც ვიცით, ჩამოყალიბდა შანკარის (788-820) შრომებში, რომელიც პოსტულირებდა სამყაროს არარეალურობას, ბრაჰმანის არადუალისტურ ბუნებას და განსხვავების არარსებობას ატმანსა და ბრაჰმანს შორის.
 
ამ თეორიის თანახმად, არსებობს ერთადერთი სტაბილური რეალობა - ბრაჰმანი, რომელიც, როგორც ატმანი, იმანენტურად არსბეობს ადამიანშიც. ატმანი არ უნდა იქნას გაიგივებული იმასთან, რასაც ბერძნები "ფსიქეს", ანუ სულს უწოდებენ.
 
ეს არის ის სტაბილური და უცვალებელი რამ, რაც რჩება, თუკი წავართმევთ იმას, რასაც ვფიქრობთ, გვსურს ან ვგრძნობთ. გონების გამონათებისა და შეგნების მეშვეობით, რომლებიც მოიპოვება მისტიკური გამოცდილების შედეგად, ადამიანს შესაძლებლობა ეძლევა შეიგნოს თავისი იგივეობა უზენაეს ბრაჰმანთან და გამოაცხადოს "შენ ხარ ის" ("ტატ ტვამ ასი"), ანუ შენი სული ყოველივეშია, შენ ხარ ყველაფერი.
 
პიროვნების, როგორც ასეთის, გაქრობა და ინდივიდუალური ატმანის შერწყმა ბრაჰმანთან აღიქმება, როგორც ცხონება. ადამიანის სულიერი არსი, წვეთი ოკეანეში, მრავალგვაროვანი გარდაქმნებისა და რეინკარნაციების, სამსარას - სამყაროში არსებულ დაბადებათა და გარდაცვალებათა წრებრუნვის - შემდეგ, ის კვლავ უბრუნდება უმაღლეს და აბსოლუტურ საწყისს. ამ მისტიკური გზის გასავლელად საჭიროა ვარჯიში, მოსურვებათა უარყოფა და, რაც მთავარია, ცოდნა, რომელიც საკუთარ თავში ინტენსიური მედიტაციით მიიღწევა.
 
მისტიციზმის სხვა ტიპი, რომელიც ასევე ინდოეთში განვითარდა, დაკავშირებული იყო დუალიზმთან და ფილოსოფიურ პლანში ეფუძნებოდა სხვა ორთოდოქსულ ინდუისტურ სკლას, რომელსაც სანკხია ეწოდება. მოცემული სკოლის სწავლებით, არსებობს ორი განსხვავებული საწყისი: "პრა-კიტი"- მატერიალური საწყისი, ენერგიის წყარო, და "პურუშა" - ცალკეული სულიერი არსებები.
 
მათ შეუძლიათ და უნდა იყონ კიდეც გათავისუფლებულნი მატერიისგან მისტიკურ თვითიზოლაციაში, საკუთარ თავში ჩაღრმავების მცდელობის გზით. ეს მისტიციზმი არ მიდის უმაღლეს არსებასთან შერწყმამდე და ამით არ წააგავს პანთეისტურ მონიზმს, არამედ, პირიქით, ის მიდის აბსოლუტურ ინდივიდუალიზმთან.
 
ინდუისტური მისტიციზმის მესამე მიმარტულებას მკაფიოდ გამოხატული თეისტური ხასიათი გააჩნია. მისი წყაროები შეიძლება ვპოვოთ ცნობილ მისტიკურ პოემაში "ბხაგავატ-გიტა". აქ თხრობა კრიშნას შესახებ ვარაუდობს ცალსახა თეისტურ პოზიციას. სწავლება გვთავაზობს თეორიული და მოღვაწეობითი ცხოვრებისეული პოზიციების სინთეზს, რითაც აერთიანებს მონიზმსა და თეისტურ მიმდინარეობებს. ის მოუწოდებს სულიერი დისციპლინისკენ, სიმშვიდისკენ, მყუდროებისკენ, ვნებათაგან გათვისუფლებისკენ, და ამტკიცებს, რომ ყოველივე ამის დახმარებით თვით ყველაზე გამრჯე ადამიანსაც კი შეუზლია აღმოაჩინოს მარადიულის არსებობა ყოველ საგანშის. ეს პოემა, რომლის კულმინაციას წარმოადგენს კრიშნას ხილვა და ღვთაებრივი გამოცხადება, მთავრდება რჩევით ეძიო ღმერთი მისდამი საკუთარი თავის მიძღვნით, და არა საკუთარ თავში ჩაღრმავებით. ამგვარად, ბხაკტი (bhakti) - ეს არის ერთგული მსახურება ღვთაების პიროვნული ფორმისადმი.
 
"სასიყვარულო" მისტიციზმის ამ ტიპმა ფილოსოფიური საფუძველი, უპირველეს ყოვლისა, მიიღო რამანუჯას (1017-1137) და მის მიერ დაფუძნებული სკოლის სხვა წარმომადგენელთა შრომებში. მისი სწავლებით, არსებობს სამი აბსოლუტური საწყისი: ღმერთი, სული და მატერია, და ღმერთი ერთადერთი დამოუკიდებელი რეალობაა როგორც სულის, ასევე მატერიისთვისაც. რამუნაჯამ უსახური აბსოლუტის ადგილას კვლავ მოათავსა ღმრთის პიროვნებაზე არსებული ტრადიციული წარმოდგენა, რომელიც სულს ცხონების გზაზე ეხმარება, ხოლო ცივი გონებრივი მეტაფიზიკური ძიების ნაცვლად იქადაგა ერთგული მსახურება ღმრთისადმი ყოველდღიურ ცხოვრებაში.
 
ამ ნაყოფიერი ფილოსოფიური ნიადაგიდან იღებდა მაცოცხლებელ წვენს ეროტიკული მისტიციზმიც, რომლის გაფურჩვნა ინდოეთში დაკავშირებულია ღმრთისადმი ("ბხაკტი") ერთგული მსახურების ტრადიციასთან. ინდუისტური მისტიციზმის ემოციური ტიპი ჭეშმარიტად ისტერიულ გახურებას და ეგზალტაციას აღწევს ჩაიტანიასა (1486-1534) და მისი მიმდევრების სწავლებებში, ასევე ზოგიერთი ინდუისტური მწვალებლობების გრძნობით კულტებში. ბხაკტის რელიგიური სწავლება ძალზედ გაიფურჩქნა მეორე ათასწლეულში და დღემდე ახდენს თავის გავლენას ინდოეთის სულიერ ცხოვრებაზე.
ბუდისტური მისტიციზმი
ბუდისტური მისტიციზმი
 
რადგან მისტიციზმი წარმოადგენს უშუალო ინტუიტიურ კავშირს აბსოლუტთან, მოცემულ მკაცრ განსაზღვრებას თუ თანმიმდევრულად მივყვებით, შეიძლება ვამტკიცოთ, რომ ბუდისტური მისტიციზმი არ არსებობს, რადგან ამ რელიგიის კლასიკურ ფორმებში აბსოლუტის არსებობა დაშვებული არ არის. პროფეტულ რელიგიათაგან განსხვავებით, რომელთა შინაარსი გამოიხატება ვერბალური ფორმით, ბუდიზმი, როგორც მდუმარების რელიგია უარყოფს აბსოლუტის სახელდების ყველა ფორმას, თუმცა სირღმეში ღიად ტოვებს გამოუთქმელი აბსოლუტირს არსებობის საკითხს, რომელიც გაიგივებულია სიცარიელესთან. გვთავაზობს რა "ანტამანის" – "ანატის" ("არა-მე") კონცეფციას, ბუდიზმი თავის იდეალს ნირვანის მიღწევაში ხედავს. ამგვარად, დადებითი აბსოლუტის რეალური არსებობის უარყოფით, ის დასაშვებად მიიჩნევს აბსოლუტური მიზნის არსებობას.
 
სიცარიელეში ბუდიზმის ჩაძირვა და მასში გათქვეფვა შეიძლება განხილულ იქნას, როგორც ერთგვარი მისტიკური გამოცდილება, რომელიც შეესაბამება ინდუისტურ ადვაიტაში ან ნეოპლატონიზმში ერთთან შერწყმის იდეას. გარდა ამისა, თვალსაჩინოა ის ფაქტი, რომ ბუდიზმის საბოლოო მიზანი - ნირვანა - უეჭველად აღიწერება აპოფატიკური მეთოდით, თუმცა მისტიკური ფრაზების გამოყენებით, რომლებიც ნასესხებია ინდუიზმიდან. და ბოლოს, რელიგიურ წეს-ჩვეუელბებში, რომლებშიც ბუდისტი მადლობს ყოველგვარი სიყვარულისა და სიკეთის სახელის არმქონე წყაროს, ის მდუმარედ და ქვეცნობიერად, ისე რომ ამაში საკუთარ თავს არ უტყდება, იწყებს რომელიღაც კეთილი აბოლუტის არსებობისადმი რწმენას.
 
განსაკუთრებულ თეორიულ კონცეფციათა შესაბამისად, რომლებიც ბუდიზმის სამ მიმართულებაში გამოიკვეთება, თავისი განვითარება ჰპოვა მისტიციზმისადმი მიდრეკილებამაც. ჰინაიანას მიმართულებაში მისი მახასიათებლები უფრო სუსტად არის გამოხატული, მაგრამ ვლინდება სამ ბოლო ეტაპზე, რომლებიც თვითსრულყოფის გზის რვა კრებულში ვლინდება და, რომლებიც დაკავშირებულია მედიტაციასთან, ინტენსიურ აზროვნებით კონცენტრაციასთან და საკუთარ თავში ჩაძირვასთან ("სამადჰი" - «samadhi»), რომლებიც, თავის მხრივ, მიიღწევა გონებრივი ვარჯიშების რვა სხვა თანმიმდევრულად ერთმანეთის შენაცვლებადი ტიპებით ("დჰიანა" - «dhyana»). საბოლოო ჯამში, ლაპარაკია რწმენაზე, რომელიც მიმართულია რომელიმე მისტიკური გამოცდილებისკენ. ამ გზაზე ბუდისტი თავისი გონებრივი ძალისხმევით აღწევს შემეცნებას, გაცისკროვნებას და ნირვანას.
 
ბუდიზმმა მაჰაიანამ ახალი ჰორიზონტები გაუხსნა ამ მისტიკურ გამოცდილებას, რომელსაც მისი მიმდევარი უკიდეგანო სიკეთესთან მიჰყავს. სწავლება აბსოლუტური სიცარიელის შესახებ ("შუნიატა" - «sunyata»), რომელმაც ფილოსოფიური საფუძველი ნაგარჯუნის (II ს. ბოლო ქრ. შ.-დან) შრომებში მიიღო და შემდგომში მადჰიამაკას სკოლაში განვითარდა, აღმატება იმ დროს არსებულ ყველა წარმოდგენას, რომელიც ყოფნისა და არყოფნის ცნებებს ეხება. მას მკაფიოდ სოტერიოლოგიური მიმართულება გააჩნია და თავის მიზნად სურვილის სრულ განადგურებას ისახავს, რათა ადამიანი აბსოლუტურ სიცარიელემდე მიიყვანოს.
 
თუკი სიცარიელის იდეა ჰინაიანას სკოლაში ჩნდება როგორც ნირვანის საბოლოო მიზნის ძირითადი თვისება, მაჰაიანაში სიცარიელეზე აქცენტი მოსამზადებელ ეტაპებზეც ვრცელდება. რადგან აბსოლუტური რეალობა ცარიელია, თავისუფალია ნებისმიერი განსხვავებებისგან, სრულიად განუსაზღვრელიცაა. სამყაროში ნაშობ ილუზიებისგან გათავისუფლება, ნებისმიერი ინდივიდუალური თავისებურების განადგურებით მიიღწევა, ესენია: სურვილები, ასევე შემეცნება, რომელიც მოცემულ შემთხვევაში არ ნიშნავს სამეცნიერო პროგრესის მიღწევას და ცოდნა-განათლების მოპოვებას, არამედ რაღაც პრაქტიკულად საწინააღმდეგოს - ეს არის შემეცნება, რომელიც ინტენსიური მისტიკური მდუმარებით მიიღწევა.
 
მაჰაიანას ტიპის ბუდიზმის საზღვრებში განვითარება და ტენდენციები ჰპოვა განდობის მისტიციზმის განსაზღვრულმა ტიპმა, როგორიცაა ამიდაიზმი, რომლეიც ბევრწილ მოგვაგონებს ინდუიზმის მოძღვართა რელიგიურ სწავლებას. ამიდას მიმდევრები ეძებენ ხსნას და თავიანთ ზრახვებს ზეციურ ბუდას აძლევენ.
 
ბუდიზმის სხვა მიმართულებაში, - ძენში, რომელიც სიცარიელის ძიების მისეულ გზაზე თანმიმდევრულია, განვითარება ჰპოვა დაჟინებულმა დიალოგიზმმა, გონების გავარჯიშებამ ლოგიკური აზროვნების ჩარჩოებიდან გამოსასვლელად, რათა მიღწეულ იქნას უშუალო გამოცდილება და გაცისკროვნება. მაგრამ სიცარიელეში ასეთი ჩაძირვა იმ სახით, როგორც ეს ძენ-ბუდიზმში ვლინდება, ადამიანი არ მიჰყავს მიმდინარე ცხოვრების უარყოფამდე, არამედ მას თან სდევს უნარი გაუმკლავდეს ამ ცხოვრების ნებისმიერ სიძნელეს და გაჭირვებას, ოღონდ ვნებათაგან და მიდრეკილებათაგან გათავისუფლების გზით. მოკლედ, რომ ვთქვათ, ყველა ფორმა ძენ ბუდიზმში, ისევე როგორც იოგას ყველა ფორმა ინდურ რელიგიურ სწავლებებში, ასევე ასკეზა ნეოპლატონიზმში მხოლოდ და მხოლოდ მისტიკურს არ წარმოადგენენ.
 
ტიბეტში გაჩენილ ბუდიზმ ვაჯრაიანაში, რომელიც ასევე შინაგან ბუდიზმად იწოდება, განვითარება ჰპოვა რთულმა ოკულტურმა პროცედურებმა და მისტიკურმა კულტებმა. გაცისკროვნების მისაღწევად აქ შემუშავებუ ლიქნა მისტიკური ცოდნის რთული სისტემა, დაძაბული მედიტაცია, სავარჯიშოები იოგას მეთოდით, ეროტიკული სიმბოლოები და, რაც მთავარია, ექსტაზი საიდუმლო მხარეებთან და ფსიქოსომატურ აღმგზნებებთან.
 
საერთო ჯამში, ბუდიზმში არსებულ და ერთმანეთში აბლანდულ მიმართულებათა და სწავლებათა ჩარჩოებში, გამოცხადებულ იქნა გამოუთქმელთან უშუალო კონტაქტის შესაძლებლობა და მეთოდურად განსაზღვრულ იქნა გზები, რომლებიც თავიანთი ბუნებით მისტიკურია და ადამიანები მასთან შერწყმისკენ, აბსოლუტური მდუმარებისკენ და ნირვანისკენ მიჰყავს.
იუდაური მისტიციზმი
იუდაური მისტიციზმი
 
იუდაიზმმა წარმოშვა მისტიციზმის მრავალგვაროვანი ფორმა, რომელთაგან ზოგიერთმა ღრმა დიალოგური სისტემები, სხვებმა კი მისტიკური გამოცდილების გრძნობითმა ფორმები შეიმუშავა, თუმცა, მთლიანობაში, იუდაური მისტიციზმი მკაფიოდ გამოხატული ესქატოლოგიური მიმართულებით ხასიათდება.
 
უკვე ქრისტიანული წელთაღრიცხვის I ს-დან იუდაურ აზროვნებაში დამკვიდრდა ბერძნული ფილოსოფიური მისტიციზმის ელემენტები ალეგორიული განმარტებებით, რომელიც ფილონ ალექსანდრიელის სახელს უკავშირდება (დაახლ.15/10 ქრ. შ. -მდე – 50 ქრ. შ. შემდეგ).
 
ებრაული მისტიციზმის საწყისი ფაზის ცენტრალური იდეა გახლდათ - მერკავა ("Merkavah") – "ღვთაებრივი ეტლ-საყდარი", რომელიც წინასწარმეტყველმა ეზეკიელმა იხილა. სწავლება ქრ. შ.-დან I ს-ში ჩაისახა და სისტემაში მიიღო სულიერი ვარჯიშები, რომლებსაც ადამიანი ზეციურ საყდარზე მჯდომი ღმერთის დიდების ხილვისკენ მიჰყავდა. მისტიციზმის ამ ფორმაში ვლინდება გნოსტიკური იდეების გავლენა, რომლებიც დაკავშირებულია "პლირომასთან", ასევე მაგიისა და მისტიციზმის ელინისტურ შერწყმასთან.
 
მისტიციზმის მოცემული ტიპი, რომელსაც ასევე სამხრეთ-იუდაური ეწოდება, აქცენტს თეორიულ აზრსა და მედიტაციაზე აკეთებდა. VII ს-ის შემდეგ ეს სწავლება დაკნინდა, თუმცა თავისებური აღორძინება IX – X სს-ის იტალიაში ჰპოვა.
 
შუასაუკუნეობრივი ხასიდიზმი, სხვა სიტყვებით, ღვთისმოსავთა ("ხასიდი" ღვთისმოსავს ნიშნავს) სწავლება, რომელსაც არც თუ იშვიათად ჩრდილოურ იუდაიზმს უწოდბენ, XII ს-ის გერმანიაში ჩაისახა, როგორც ხალხური მოძრაობა, რომელიც მჭიდროდ იყო დაკავშირებული სჯულთან ("ხალაკა"). მას ახასიათებს მკაფიოდ გამოხატული ესქატოლოგიური განწყობა, რომელიც სწავლების განვითარებისდა კვალად სულ უფრო და უფრო დაძაბული ხდება. მასში აქცენტირება კეთდება უბრალოებაზე, ვნებათაგან განშორებაზე, სულიერ ღირებულებებზე, ლოცვაზე, სულიერ ასკეზზე და საღმრთო სიყვარულით გარემოცვაზე.
 
ხასიდების საღვთისმეტყველო აზრმა, რომელსაც ბევრი აქვს საერთო ნეოპლატონიზმთან, ლოგიკურ დონეზე შეიმუშავა ღმრთის დიდების ("კა-ვოზ") კონცეფცია, სადაც ხაზს უსვამენ იმ მომენტს, რომ დიდება განსხვავდება არსისგან, სამეფოსგან და ღმრთის დაფარული მყოფობისგან.
 
ყველაზე მნიშვნელოვან მისტიკურ მიმდინარეობას წარმოადგენს კაბალა ("qabbala"), რომელიც XIII ს-ის ესპანეთში ჩაისახა. ესპანეთიდან ებრაელების გამოდევნის შემდეგ ის იუდაური სამყაროს ყველა კუთხეში გავრცელდა. კაბალისტური თეორიული სისტემა დაექვემდებარა გნოსტიკური ტიპის თეოლოგიურ და კოსმოლოგიურ კონცეფციებს, მან ამავდროულად მიიღო ნეოპლატონიზმის იდეებიც, რომელიც ესპანეთის ებრაულ და არაბულ კულტურებში XII-XIII საუკუნეებში შეიჭრა.
 
მთავარი კაბალისტური წიგნია "ზოჰარი" (ნათების წიგნი), რომელიც ესპანეთში დაიწერა და, რომელშიც მოცემულია მცდელობა დაცული იქნას რაციონალისტური ტენდენციები. მან ტრადიციულ იუდაიზმს მისტიკური ენერგია შესძინა. მისი სწავლების ცენტრია თეორია 10 "სეფიროტის" შესახებ, რომლებიც არსებობენ მარადიულ ღმერთსა და მის ქმნილებებს შორის არსებობენ, უფრო კონკრეტულად ეს არის 10 ზონა, რომლებშიც საღმრთო ემანაცია ვრცელდება.
 
ამ სეფიროტების პლირომა არ გამოდის ღმრთისგან, არამედ ღმერთშივე მდებარეობს. ზოჰარის წიგნი აქცენტს საწესჩვეულებო სიმბოლიზმზე აკეთებდა და საღმრთო ჩვეულებებს ღმრთისა და ადამიანების მისტიკურ შეხებად განმარტავდა, მთლიანობაში კი ხელს უწყობდა იუდაური თვითშეგნების გაძლიერებას, რითაც მივიდა იმის მტკიცებამდე, თითქოსდა იუდეველი უფრო სრულყოფილ სულს ფლობს, ვიდრე არა იუდეველი.
 
გარდა ამისა, კაბალას ჩარჩოებში ჩამოყალიბდა უმეტესწილად პროფეტული მიმართულების მიმდინარეობა, რომლის უმთავრესი წარმომადგენელი იყო აბრაჰამ ბენ სამუილ აბულაფია (1240-1291), რომელმაც, მრავალი იდეა მაიმონოდის (1135/8-1204) ფილოსოფიური თეორიებიდან მიიღო. მან განავითარა სწავლება იმის შესახებ, თუ როგორ უნდა დაეხმარო სულს გაწყვიტოს საკვრელები, რომლებიც მას მრავალფეროვან სამყაროში აკავებენ, რათა პირველსაწყის ერთობასთან დაბრუნება გაუადვილდეს.
 
მოცემული მიზნის მისაღწევად განსაკუთრებულად რეკომენდირებულია მისტიკური ჭვრეტა ან აბსტრაქტული საგნის თეორია, მაგალითად, ებრაული ალფავიტის ასოები. შეგნების აყვანა იმ სიმაღლემდე, რომელზეც ხდება ღმერთთან ერთობა, ადამიანს წინასწარმეტყველურ უნარებს აძლევს.
 
XVI ს-ის პალესტინაში ესპანეთიდან გამოდევნილმა რამოდენიმე იუდეველმა-მისტიკოსმა კაბალას მესიანურ-ესქატოლოგიური მიმართულება მიანიჭეს. ამ სკოლის ერთ-ერთ სწავლებაში, რომლის ყველაზე მნიშვნელოვანი წარმომადგენელი ისააკ ლურია (1534-1572) იყო, ხაზგასმულია, რომ ლოცვით და, მთლიანობაში, ღვთისმოსავი ცხოვრებით მისტიკოსს შეუძლია თავისი მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანოს სამყაროს პირველდაწყებითი წესრიგის აღდგენაში.
 
XVIII ს-ში პოლონეთში ჩნდება ხასიდიზმის ახალი სახეობა, რომელიც უმეტეს აქცენტს ემოციაზე აკეთებდა, და არა ლოგიკაზე. ეს უფრო განმაახლებლური მოძრაობა იყო და არა რომელიმე ახალი სკოლა. მისი დამფუძნებელია ბეშტი (ისრაელ ბენ ელიეზერი, 1700-1760) და მისი მოწაფე დოვ-ბერი. სწავლება მრავალ ასპექტში კაბალასეული მისტიკური ღვთისმოსაობის მემკვიდრე იყო, მაგრამ ერთდროულად მის მესიანურ გადახრებს უარყოფდა. ის უფრო პრაქტიკული და ცხოვრებასთან დაახლოვებული გახდა. მან ხაზი გაუსვა ზნეობრივი ცხოვრების მნიშვნელობას და სულიერ სიხარულს, რომელიც შინაგანი მისტიკური გამოცდილებიდან მომდინარეობს.
 
უკრაინისა და სამხრეთ პოლონეთის რაბინისტული მმართველობის ინტელექტუალურ მიმდინარეობათა საპირისპიროდ, ამ სწავლებამ უბრალო იუდეველის მნიშვნელობა აღამაღლა. შესაქმის პროცესში საღმრთო ემანაციებზე კაბალისტური სწავლებიდან გამომდინარე, სწავლებამ დიდი აქცენტი ადამიანის შინაგან მდგომარეობასა და ღმრთისადმი ერთგულებაზე გააკეთა, და არა ტრადიციის შეგნებასა და მის ლოგიკურ გადამუშავებაზე.
 
თანდათანობით ხასიდიზმმა, შეინარჩუნა რა განსაკუთრებული სახე და გააგრძელა რა ავტონომიური თემების ჩამოყალიბება, თავი დააღწია კაბალისტურ გავლენას და ცენტრალური და აღმოსავლეთი ევროპის იუდეველთა ("აშკენაზი") ორთოდოქსულ იუდაიზმში გაერთიანდა. მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ ხასიდთა თემები ამერიკაში გადასახლდნენ.
 
ამრიგად, თავისი მრავალგვარობისა და გარეგანი ზემოქმედების მიუხედავად, რომელთაც ის დრო და დრო ექვემდებარებოდა, იუდაურმა მისტიციზმმა შეინარჩუნა თავისი დინამიური მთლიანობა, რომლის საფუძველში იდო ძველი აღთქმა, სიტყვის წამყვანი როლი და ესქატოლოგიური მოლოდინი.

გაგრძელება იქნება.
Назад к содержимому