აპოლოგეტიკა - აპოლოგეტური წერილები 1, 2 - აპოკალიფსისი

წარმოშობის საკითხი მჭიდროდ არის დაკავშირებული აზრის, მიზნის, ღირსებისა და იმედის საკითხებთან. აქვს თუ არა აზრი ადამიანის ცხოვრებას? ღირს კი სიცოცხლის გაგრძელება მაშინ, როდესაც ცხოვრება მიმზიდველობას კარგავს? გვაქვს თუ არა ჩვენ, ადამიანებს, ღირებულება და ღირსება? გვაქვს თუ არა იმედი ბოროტების, ტანჯვისა და სიკვდილის წინაშე? ყველა ამ კითხვაზე პასუხი დამოკიდებულია შემდეგი კითხვების პასუხზე: რატომ ვარსებობთ?, რატომ არსებობს სამყარო, დედამიწა, სიცოცხლე, ჩვენ თვითონ?

ჩვენ გვწამს, რომ ყოველივე არსებული — უკანასკნელ ატომამდე — შექმნილი და არსებობაში შენარჩუნებულია პიროვნული, ყოვლისშემძლე და ზნეობრივად კეთილი ღმერთის მიერ. სამყარო შექმნილია არაფრისგან, Ex Nihilo, როგორც ლათინურად ამბობენ. სამყაროს არსებობის ერთადერთი მიზეზი ის არის, რომ ის ღმერთმა შექმნა, ხოლო ერთადერთი მიზეზი, რის გამოც კვლავ განაგრძობს არსებობას, ის არის, რომ ღმერთი ინარჩუნებს მის არსებობას. სამყარო ჰგავს სიმფონიას, სურათს ან პოემას — მას ჰყავს ავტორი. ადამიანთა უმრავლესობისთვის — მათ შორის ურწმუნოთათვისაც — ნაცნობია ხელოვნების ნიმუშების წინაშე აღტაცების განცდა, ის გაოცებული მოწიწება, რომელსაც დიდი მხატვრების, პოეტებისა თუ კომპოზიტორების მიმართ განვიცდით. ხშირად მსგავს განცდას ბუნების ან ადამიანთა სილამაზის ჭვრეტის დროსაც განვიცდით; ქრისტიანობა ამბობს, რომ ამ სილამაზესაც ჰყავს ავტორი. ბიბლიურ ეპოქაში მორწმუნეები გაოცებით შეჰღაღადებდნენ: "საკჳრველ არიან საქმენი შენნი", უფალო, და "სულმანცა ჩემმან უწყნის ფრიად" (ფს. 138:14), ან: "რამეთუ მახარე მე დაბადებულითა შენითა, უფალო, და ქმნულითა ხელთა შენთათა ვიხარებდე" (ფს. 91:5). ჩვენ ასევე გვწამს, რომ ეს სურათი ადამიანის ცოდვამ დააზიანა, რაზეც უფრო დაწვრილებით მომდევნო თავში ვისაუბრებთ; ჯერჯერობით კი შევჩერდეთ შექმნაზე — მის აზრსა და მნიშვნელობაზე ჩვენი აწმყო და ამჟამინდელი ცხოვრებისთვის.

სანამ წინ წავიწევდეთ, განვიხილავთ ერთ გაუგებრობას, რომელიც ხშირად წარმოიქმნება და ბევრ ადამიანს აბნევს: თითქოსდა მოძღვრება შესაქმის შესახებ სამეცნიერო მონაცემებს ეწინააღმდეგებოდეს. ეს გავრცელებული მითია, რომელსაც ადამიანები ხშირად იმეორებენ ისე, რომ არც კი უფიქრდებიან, კონკრეტულად რაში მდგომარეობს ეს "წინააღმდეგობა". როგორც ამერიკელმა მეცნიერმა სტენლი იაკიმ თქვა, მეცნიერებასა და წმინდა წერილს შორის წინააღმდეგობები, ერთი მხრივ, დაუმტკიცებელ სამეცნიერო თეორიებსა და, მეორე მხრივ, ბიბლიის სადავო განმარტებებს შორის არსებული წინააღმდეგობებია.

კარგი მაგალითია დავა, ერთი მხრივ, ევოლუციის თეორიის მომხრეებსა და, მეორე მხრივ, ექვს დღეში შექმნის შესახებ ბიბლიური თხრობის სიტყვასიტყვით განმმარტებლებს შორის. ერთი მხრივ, ჩვენ გვაქვს სამეცნიერო თეორია, რომელსაც, ყველა შესაძლო ღირსების მიუხედავად, სწორედ თეორია ეწოდება — ანუ დაკვირვებადი ფაქტების ერთგვარი ახსნა და არა თავად ფაქტი; მოძღვრება, რომელიც სამეცნიერო მონაცემებს ხსნის და არა თვით ამ მონაცემებს. მეორე მხრივ კი გვაქვს რწმენა იმისა, რომ დაბადების წიგნში ნახსენები ექვსი დღე აუცილებლად აღნიშნავს ექვს კალენდარულ დღე-ღამეს, თითოეულს 24 საათის ხანგრძლივობით, — რწმენა, რომელიც საკმაოდ სადავოა, თუ გავიხსენებთ, რომ თვით ბიბლია ამბობს: "ისიც იცოდეთ, საყვარელნო რომ ერთი დღე უფლისათვის როგორც ათასი წელი, და ათასი წელი, როგორც ერთი დღე" (2 პეტ. 3:8).

აქ არ არსებობს არავითარი წინააღმდეგობა, როგორც ბიბლიასა და მეცნიერების მონაცემებს შორის, ისე ბიბლიის, როგორც ასეთის, და სამეცნიერო მონაცემების, როგორც ასეთის, შორის.

არ ვიცი, სწორია თუ არა ევოლუციის თეორია და, თუ სწორია, მაშინ რამდენად და რა სახით, მაგრამ, სწორიც რომ იყოს, ეს არანაირად არ ეწინააღმდეგებოდა შესაქმისადმი რწმენას. ადამიანებს ხშირად ეჩვენებათ, რომ "ბუნებრივი პროცესები" და "ღვთის ჩარევა" ურთიერთგამომრიცხავია, მაგრამ ბიბლიისთვის ეს ასე არ არის. ფსალმუნმგალობელი ამბობს:

"რამეთუ შენ დაჰბადენ თირკმელნი ჩემნი და შემიწყნარე მე დედისმუცლით ჩემითგან. აღგიარო შენ, რამეთუ საშინელად საკჳრველ იქმენ; საკჳრველ არიან საქმენი შენნი, და სულმანცა ჩემმან უწყნის ფრიად. არა დაეფარა ძუალი ჩემი შენგან, რომელი ჰქმენ დაფარულად, და სიმტკიცე ჩემი ქუესკნელთა ქუეყანისათა. რომელი-იგი არ მექმნა, იხილეს თუალთა შენთა, და წიგნსა შენსა ყოველნივე შთაიწერნენ, დღისი დაიბადენ, და არღარა იყოს ნაკლულოვანებაჲ მათ შორის" (ფს. 138:13-16).

ცოლ-ქმრული ურთიერთობა, ორსულობა, მშობიარობა — ბუნებრივი პროცესია, რომლის შედეგადაც ბავშვი იბადება, მაგრამ ფსალმუნმგალობელი, რომელსაც ეს შესანიშნავად ესმის, ამაში ღმერთის შემოქმედებით საქმეს ხედავს. ბიოლოგიური სახეობები შეიძლებოდა მყისიერად შექმნილიყო, ან შეიძლებოდა ჩამოყალიბებულიყო ხანგრძლივი პროცესის შედეგად, რომელიც არანაკლებ "არასასწაულებრივად" გამოიყურება, ვიდრე ორსულობა — თუმცა, ორივე შემთხვევაში საქმე გვაქვს ღმერთის შემოქმედებით აქტივობასთან.

ეს წიგნი (ტექსტი იგეგმება წიგნის ნაწილად) ეძღვნება ქრისტიანული რწმენის გადმოცემას და არა მის დაცვას, ამიტომ მე დაწვრილებით არ შევჩერდები შესაქმის სასარგებლოდ არსებულ სამეცნიერო მტკიცებულებებზე; მხოლოდ იმას აღვნიშნავ, რომ ყოველთვის, როდესაც გეუბნებიან ბიბლიასა და მეცნიერებას შორის წინააღმდეგობის შესახებ, საუბარია გარკვეულ (სადავო) სამეცნიერო თეორიებსა და ბიბლიის გარკვეულ (სადავო) განმარტებებს შორის წინააღმდეგობაზე.

წარმოშობის საკითხზე რამდენიმე პასუხი არსებობს. ერთ-ერთი მათგანის თანახმად, სამყარო და ადამიანი რაღაც უპიროვნო კოსმიური ძალების მოქმედების პროდუქტია. მათ არ ჰქონიათ განზრახვა, შეექმნათ ბუნება ან ადამიანები; არ ჰქონიათ განზრახვა, თითოეული ჩვენგანი ცალ-ცალკე შეექმნათ. ათეისტური თვალსაზრისის თანახმად, თითოეული ჩვენგანი უპიროვნო ბუნებრივი პროცესების შედეგად აღმოცენდა და გარკვეული დროის შემდეგ, უპიროვნო კანონებისა და შემთხვევითობების ძალით, სამუდამოდ შეწყვეტს არსებობას. სამყაროს ჩვენ მიმართ საერთოდ არაფერი აინტერესებს. რასაც არ უნდა ვაკეთებდეთ — ყოველივე ეს საბოლოოდ განულდება.

ასეთი სურათი საკმაოდ დამთრგუნველად გამოიყურება და, უნდა ითქვას, ამ მსოფლმხედველობის მრავალი დამცველი აღიარებს კიდევაც ამას. აი, რას წერს, მაგალითად, ფრანგი მეცნიერი, ნობელის პრემიის ლაურეატი, ათეისტი ჟაკ მონო:

სიცოცხლე საერთოდ და ადამიანი კერძოდ — უნიკალური მოვლენაა, უსაზღვრო სამყაროს ერთადერთი ქმნილებაა, რომელიც ბუნების გეგმების საწინააღმდეგოდ აღმოცენდა.

ადამიანი საბოლოოდ უნდა გამოერკვეს ათასწლოვანი ძილისგან და, გამოღვიძებული, სრულ მარტოობაში, აბსოლუტურ იზოლაციაში აღმოჩნდება. მხოლოდ მაშინ გააცნობიერებს იგი საბოლოოდ, რომ, ბოშას მსგავსად, მისთვის უცხო სამყაროს კიდეზე ცხოვრობს. სამყაროსი, რომელიც ყრუა მისი მუსიკის მიმართ, გულგრილია მისი მისწრაფებების მიმართ, ისევე როგორც მისი ტანჯვისა თუ დანაშაულების მიმართ... ადამიანი საბოლოოდ შეიცნობს თავის მარტოობას სამყაროს გულგრილ უსაზღვრობაში, სამყაროსი, რომლისგანაც იგი შემთხვევითობის შედეგად წარმოიშვა.

ასეთია ათეიზმის პასუხი. ერთ ძალიან პოპულარულ და, ერთ დროს, ძალიან მდიდარ როკ-მომღერალს, ფრედი მერკურის, აქვს სიმღერა "Show must go on" — "წარმოდგენა უნდა გაგრძელდეს". ის მღერის (უფრო სწორად, მღეროდა, რადგან უკვე გარდაცვლილია):

ადამიანთა უმრავლესობა, რომლებიც ღმრთისადმი თავიანთ ურწმუნოებაზე საუბრობენ, არ ფიქრობს იმაზე, თუ რას ნიშნავს ეს სინამდვილეში. თუ ჟაკ მონო და მისი თანამოაზრენი მართლები არიან, მაშინ ჩვენ ბრმა შემთხვევითი ძალების თამაშის შედეგად მოვევლინეთ ქვეყანას და მალე, ისევე როგორც ჩვენ, ყველა ადამიანი, ვინც კი გვიყვარს, იმავე შემთხვევითი და უაზრო ძალების ზემოქმედებით სამუდამოდ გაქრება. ცხოვრებაში არ არსებობს არავითარი ობიექტური აზრი, ხოლო ნებისმიერი სუბიექტური აზრი, რომლის შეტანასაც მასში შევეცდებით, საბოლოოდ ჩვენთან ერთად განადგურდება.

წარმოშობის საკითხს — და, შესაბამისად, მიზნის, აზრის, იმედისა და ღირსების საკითხებსაც — სხვაგვარად პასუხობს შესაქმის მოძღვრება. ბიბლია იწყება სიტყვებით:

"თავდაპირველაღ ღმერთმა შექმნა ცა და მიწა" (დაბ. 1:1).

სამყაროში ყოველივე არსებულის არსებობა — ბიბლიურ სიტყვათხმარებაში "ცა და მიწა" — ფესვგადგმულია პიროვნული, ყოვლისშემძლე და ზნეობრივად კეთილი ღმერთის ნებასა და განზრახვაში. ქმნილებაში არ არის არც შემთხვევითობა და არც უაზრობა; ქმნილება ხელოვნების ნიმუშია, რომელიც ღრმა აღტაცებას იწვევს. ბიბლიაში არის ფსალმუნთა წიგნი — ლოცვებისა, რომლებშიც ძველი დროის მორწმუნეები გამოხატავდნენ თავიანთ რწმენას და გადმოღვრიდნენ თავიანთ გრძნობებს. ერთ-ერთ ფსალმუნში ნათქვამია:

"რამეთუ მახარე მე დაბადებულითა შენითა, უფალო, და ქმნულითა ხელთა შენთათა ვიხარებდე" (ფს. 91:5).

ქმნილება მშვენიერია და აღტაცების ღირსია. სამყარო შემთხვევით არ წარმოშობილა; იგი სიყვარულით არის შექმნილი დიდი მხატვრის მიერ:

"ვითარ განდიდნენ საქმენი შენნი, უფალო, და ყოველივე სიბრძნით ჰქმენ; აღივსო ქუეყანაჲ დაბადებულითა შენითა" (ფს. 103:24).

სამყაროს აქვს მიზანი; ყოველი ბალახის ღეროც კი ღრმა აზრით არის აღვსილი; არსებობა აღსავსეა სასწაულითა და საიდუმლოებით. ჩვენ ღმერთის ქმნილებანი ვართ, მოწოდებულნი არსებობისთვის და შენარჩუნებულნი მისი შემოქმედებითი ნებით:

"უწყოდეთ, რამეთუ იგი თავადი არს უფალი ღმერთი ჩუენი; მან შემქმნნა ჩუენ, და არა ჩუენ; ხოლო ჩუენ ვართ ერი მისი და ცხოვარნი სამწყსოსა მისისანი" (ფს. 99:3).

არა მხოლოდ ადამიანები, როგორც სახეობა, არამედ თითოეული ცალკეული ადამიანიც ღმერთის მიერ ცალკე, პიროვნულად არის შექმნილი:

"რამეთუ შენ დაჰბადენ თირკმელნი ჩემნი და შემიწყნარე მე დედისმუცლით ჩემითგან. აღგიარო შენ, რამეთუ საშინელად საკჳრველ იქმენ; საკჳრველ არიან საქმენი შენნი, და სულმანცა ჩემმან უწყნის ფრიად. არა დაეფარა ძუალი ჩემი შენგან, რომელი ჰქმენ დაფარულად, და სიმტკიცე ჩემი ქუესკნელთა ქუეყანისათა. რომელი-იგი არ მექმნა, იხილეს თუალთა შენთა, და წიგნსა შენსა ყოველნივე შთაიწერნენ, დღისი დაიბადენ, და არღარა იყოს ნაკლულოვანებაჲ მათ შორის" (ფს. 138:13-16).

ღმერთი გვქმნის, რადგან ჩვენ მისთვის სასურველნი ვართ, ამ სიტყვის ყველაზე თბილი და ყველაზე ღრმა მნიშვნელობით. ჩვენ ღმერთს არ ვჭირდებით იმისთვის, რომ იგი ღმერთი იყოს; არ არსებობს აუცილებლობა, რის გამოც მას ჩვენი არარსებობიდან არსებობაში გამოყვანა სჭირდებოდეს. ჩვენ გარეშეც იქნებოდა იგი თვითკმარი არსების, ზეიმისმომგვრელი, მოზეიმე სიცოცხლის იგივე სისავსე. ის ქმნის ჩვენთვის და არა თავისთვის. და წინასაუკუნო თათბირში, რომელიც არსებობისკენ მოგვიწოდებს, უკვე დავანებულია ჩვენდამი ღვთაებრივი სიყვარულის მთელი სავსება. გაიხსენეთ დეკანოზ ამბაკუმის წიგნის დასაწყისი, სადაც შესავალში ის ამ წინასაუკუნო თათბირზე ლაპარაკისას აღნიშნავს, თუ როგორ მიმართავს ღმერთი ძეს და ეუბნება: "ძეო! შევქმნათ ადამიანი!", ხოლო უფალი პასუხობს: "დიახ, მამაო!" და მაშინ, მომავლის საიდუმლოთა გამჟღავნებისას, მამა ამბობს: "მაგრამ ადამიანი შესცოდავს და განეშორება თავის მოწოდებასა და დიდებას, და შენ მოგიწევს მისი ჯვრით გამოსყიდვა". ძე კი ამბობს: "იყოს ასე, მამაო!"

აქ არის რაღაც მეტად მნიშვნელოვანი. მნიშვნელოვანია ის, რომ ღმერთმა, როდესაც ადამიანს ქმნიდა, იცოდა, რაც მოხდებოდა — და მაინც შექმნა. მან იცოდა, რა დაემართებოდა ადამიანს: რომ მას სიკვდილი, ტანჯვა, ჩამოყალიბების ან დაცემის უსაზღვრო მწუხარება დაატყდებოდა. და მან ისიც იცოდა, რომ მის სიყვარულს თავის თავში ჯვრისეული ელფერი აქვს, რომ სიყვარულში არის გაცემის სიხარული და მიღების სიხარული, და არის ჯვრის ძლევამოსილი, ტრაგიკული სიხარულიც.

და სწორედ ამის ფონზე ქმნის ღმერთი ადამიანს. ვიდრე ადამიანი შეიქმნებოდა, ის უკვე შეყვარებული იყო ჯვრისეული ღვთაებრივი სიყვარულით და არა მარტო სიხარულითა და ნათლით აღსავსე სიყვარულით. და როდესაც ადამიანი არარსებობიდან არსებობაში აღმოცენდება, ის ხვდება ღვთაებრივ სიყვარულს, ის საყვარელია და სასურველია (ჩვენი ქმნილებითი არსებობის ზოგიერთი კატეგორიის შესახებ).

არც ერთი ჩვენთაგანი შემთხვევით არ დაბადებულა; თითოეული ჩვენთაგანი უნიკალური და პრინციპულად მნიშვნელოვანია. მისი სურათი და მისი სიმფონია სრულყოფილი არ არის თქვენისა და ჩემის გარეშე. ღმერთი მიიჩნევს, რომ მე და თქვენ მის სამყაროში საჭირო ვართ. როდესაც ამ ჭეშმარიტებას შევიცნობთ — და ყველაფერს მისი ნათლით დავინახავთ — ჩვენი დამოკიდებულება საკუთარი თავისა და ერთმანეთის მიმართ რადიკალურად შეიცვლება.

ჩვენ ვართ არსებები, რომელთა არსებობასაც აზრი აქვს — ჩვენი ამქვეყნად მოვლენის ფაქტის უკან დგას ღრმა, საიდუმლო და ჩვენს გაგებაზე აღმატებული განზრახვა. არ არსებობენ ადამიანები, რომელთა სიცოცხლეც უაზრო იქნებოდა. თქვენ და მე ღმერთის განზრახვის ნაწილი ვართ; ჩვენს არსებობას აქვს ღრმა, საიდუმლო აზრი.

ჩვენ გვაქვს პასუხი კითხვაზე: "რისთვის ვცხოვრობთ?" — იმისთვის, რომ შევიცნოთ ღმერთი და მარადიულად გავიხაროთ მისით; ეს კი იმაზე გაცილებით მეტს ნიშნავს, ვიდრე ჩვენ ძალგვიძს ამის დატევნა.