უსჯულოება > გნოსტიციზმი
პროფ. მ. ე. პოსნოვი
II საუკუნის გნოსტიციზმი და ქრისტიანობის გამარჯვება მასზე
თავი პირველი
შესავალი
უმთავრესი ფილოსოფიურ-ეთიკური და რელიგიური დინებები ქრისტეს შობის საუკუნეში
(ზოგადი მიმოხილვა) (1).
01. ქრისტეს შობამდე უკანასკნელი ხუთი–ექვსი საუკუნის განმავლობაში ანტიკური კულტურის მატარებელი ბერძენი ერია. ამ ერში ძველი ქვეყნიერების განვითარება თავის მწვერვალს აღწევს. მის ისტორიასთან არის დაკავშირებული ანტიკური მემკვიდრეობის საბოლოო ბედი.
ბერძნულმა სულმა, რომელმაც თავის ზენიტს ძვ. წ. V–IV საუკუნეების ფილოსოფიაში მიაღწია და თავისი აყვავება განიცადა, ერის პოლიტიკური დამოუკიდებლობის დაცემასთან ერთად, სწრაფად აიღო გეზი დასასრულისკენ. დიდ მაკედონელ დამპყრობელთან ერთად ბერძნული კულტურა აღმოსავლეთსაც გადასწვდა; მაგრამ აქ, ძველი ცივილიზაციის ნაშთებთან ბრძოლაში, თავის სფეროში ძლიერის, ალექსანდრეს (ფილიპეს ძის) ფოლადის ხმალთან შედარებით, მისი ძალები სუსტი აღმოჩნდა.
აღმოსავლეთმა, მიუხედავად იმისა, რომ უკვე დაჩაჩანაკებული იყო, მაინც საკმარისი ძალები მოიკრიბა იმისთვის, რათა ბერძნულ სულს არ დამორჩილებოდა, ხოლო ურთიერთგავლენის პირობებში, მასთან ერთად ელინიზმში გაერთიანდა. აღმოსავლეთიდან ელინიზმი დასავლეთისაკენ დაიძრა, საბერძნეთის გავლით რომისკენ, და ყოველგვარი ძალისხმევის გარეშე მთელი ძველი ქვეყნიერების პოლიტიკურ დამპყრობელზე გადამწყვეტი გამარჯვება მოიპოვა.
ელინიზმი, რომელმაც ანტიკური უნივერსალური მსოფლმხედველობა შექმნა, ძველი ქვეყნიერების უკანასკნელი მსოფლიო მონარქიის მტკიცე ცემენტი გახდა მანამ, სანამ თავისი ადგილი არ დაუთმო ქრისტიანობას, – თუმც არც თუ უბრძოლველად – რომელსაც, ფორმალური განვითარების საქმეში თავისი შემწეობაც აღმოუჩინა.
ბერძენი ერის ისტორია, ჩვენთვის საინტერესო მხრიდან, შეიძლება წარმოდგენილი იქნას იმავე ზოგადი მონახაზებით. ისტორიის დასაწყისი დიდებული ოლიმპიური რელიგიის შექმნით აღინიშნება (ძვ. წ. VII ს.). შემდგომი საუკუნეები (ძვ. წ. VI–IV) ხასიათდება იმ უმაღლესი ფილოსოფიის დაბადებითა და განვითარებით, რომელიც მხოლოდ ძველმა ქვეყნიერებამ იცოდა. ძვ. წ. IV საუკუნის დასასრული მოწმობს ცხოვრების ყოველმხრივ დაკნინებას. III საუკუნიდან მოყოლებული პერიოდი ელინისტურის სახელწოდებითაა ცნობილი. ამ დროს გამოდის სამი ფილოსოფიური სკოლა – სტოიკური, ეპიკურეული და სკეპტიკური, – რომლებიც ჩვენი გამოკვლევის საგანს წარმოადგენენ, მკვეთრად გამოხატული ეთიკური მიმართულებით.
I საუკუნეში ისინი ადგილს უთმობენ ნეოპითაგორიზმისა და პლატონიზმის ეკლექტიკურ რელიგიურ-ფილოსოფიურ სისტემებს, – აგრეთვე რელიგიურ სინკრეტიზმს.
ძვ. წ. IV საუკუნის დასასრული, როგორც უკვე აღინიშნა, საბედისწერო აღმოჩნდა ბერძნული გენიის შემდგომი განვითარებისთვის. ამ დროს ბერძენმა ერმა დაკარგა თავისი დამოუკიდებლობა. ხოლო პოლიტიკური დამოუკიდებლობისა და ეროვნული თავისუფლების მოკლებისთანავე, დიდი ხნით, უფრო სწორად, სამუდამოდ შეკვეცა ფრთები ბერძნულ გენიას. მისი შემოქმედებითი ნაკადი დაიშრიტა. თუმცა იმდენი სულიერი საუნჯე იყო დაგროვილი, რომ საბერძნეთის ძლევამოსილი დამპყრობლებიც კი პატივს მიაგებდნენ ბერძნულ კულტურას და მისი მხურვალე ადეპტები ხდებოდნენ. ალექსანდრე მაკედონელმა, ერთ-ერთი გენიალური ბერძენი მოაზროვნის მოწაფემ, თავისი ცხოვრების მისიად მის მიერ დაპყრობილ ქვეყნებში ბერძნული განათლების დანერგვა მიიჩნია.
წინა აზიის დაპყრობის შემდეგ, მისი პირველი საქმე აღმოსავლეთის პროვინციებსა და ქალაქებში ბერძნული კულტურის დამკვიდრება იყო. ნაადრევმა სიკვდილმა ხელი შეუშალა ამ დიდებული ადამიანის მიერ განზრახული ვრცელი გეგმების განხორციელებას. თუმცა მის სუსტ მემკვიდრეებს, მრავალრიცხოვან დიადოქოსებს, თუ ბოლომდე არ გაუზიარებიათ მისი ზრახვები, ნებისმიერ შემთხვევაში, არც აშკარა წინააღმდეგობა გაუწევიათ მათთვის. ბერძნული კულტურის გავრცელების საქმე აღმოსავლეთში მის ბუნებრივ მსვლელობაზე იყო მინდობილი, და მას, სულ ცოტა, თვალსაჩინო გარეგნული წარმატება ჰქონდა.
02. ბერძნული კულტურული ელემენტების აღმოსავლურთან შერევით ჩამოყალიბდა ახალი კულტურული დინება, რომელიც დროიზენის დროიდან მოყოლებული ელინიზმის სახელით არის ცნობილი. ელინიზმი არის ჩამავალი ანტიკური სამყაროს ძალიან რთული მოვლენა რაც, სამწუხაროდ, სპეციალური კვლევის საგანი დღემდე არ ყოფილა. ის თავს იჩენს როგორც პოლიტიკისა და სამართლის, რელიგიისა და მეცნიერების, ენისა და ლიტერატურის, აგრეთვე საზოგადოებრივი ცხოვრებისა და კერძო ყოფიერების სფეროებში. – ჩვენ მხედველობაში გვაქვს მხოლოდ ფილოსოფიური, ზნეობრივი და რელიგიური ცხოვრების ძირითადი მოვლენები.
ჩვენ მიერ შემოსაზღვრულ წრეში ბერძნული კულტურის გავლენა აღმოსავლეთზე საკმაოდ ზედაპირული იყო და მხოლოდ ცხოვრების ფორმალურ მხარეს ეხებოდა. აღმოსავლეთს უკვე განვლილი ჰქონდა თავისი ხანა და მასში ახალი სუნთქვის ჩაბერვა ბუნებრივი ადამიანური ძალებით ადვილი არ იყო (თუმცა აღმოსავლეთი გარკვეულწილად რეაგირებდა კიდეც ახალ ზეგავლენებზე, და იქ დაიწყო რელიგიური მღელვარება, როგორც ეს ნაწილობრივ ჩანს ქრისტიანული ერესების ისტორიიდან). აღმოსავლეთის მიმღებლობის ნაკლებობა თავის ახსნას ბერძნული კულტურის ხასიათშიც პოულობს. აღმოსავლეთში შეაღწია არა სუფთა, ახალგაზრდა, შემოქმედებითმა ბერძნულმა სულმა, არამედ უკვე ჩამქრალმა. და რისი შეთავაზება შეეძლო მას აღმოსავლეთისთვის? აბსტრაქტული თეორიული ფილოსოფია არასოდეს ყოფილა აღმოსავლეთის სფერო. მისი აზროვნება ყოველთვის მიისწრაფოდა რელიგიისაკენ და მიმართული იყო იმ სფეროსკენ, რომელიც, როგორც ჩანს, ყველაზე მჭიდროდ იყო მასთან დაკავშირებული – ვარსკვლავური ცისკენ – და გამოიმუშავა კიდევაც თეოსოფია და ასტროლოგია.
რაც შეეხება თვით ბერძნულ რელიგიას, ამ დროისთვის მხატვრულ-მითოლოგიურმა რელიგიამ უკვე თვით საბერძნეთშიც დაკარგა ნდობა, ხოლო მისტიციზმი პითაგორეიზმთან ერთად უფრო აღმოსავლეთს განეკუთვნებოდა, ვიდრე საბერძნეთს. ყოველივე ამის გამო, მოსალოდნელი იყო არანაკლები საპირისპირო ზეგავლენა აღმოსავლეთიდან ბერძნულ კულტურაზე. ასეც მოხდა. პირველ რიგში, აღმოსავლეთთან შეხებისას გაძლიერდა უბრალო ბერძენი ხალხის უძველესი რწმენა-წარმოდგენები, რადგან მათ აქ ნათესაური ნიადაგი და მრავალი საერთო ელემენტი შეხვდათ. ამ რწმენა-წარმოდგენებმა სულ უფრო მეტად დაიწყეს გავრცელება, ვინაიდან დამონებულ საბერძნეთში არისტოკრატიის, უმაღლესი ფენების რიგები სწრაფად მცირდებოდა, ხოლო ქვედა ფენები სულ უფრო მეტად გათავისუფლებულებით, მონებითა და ჯარისკაცებით ივსებოდა.
აღმოსავლეთის გავლენა შეეხო ბერძნულ ფილოსოფიასაც და მას რელიგიურ-მისტიკური ხასიათი მისცა, როგორც ამას განსაკუთრებით ნეოპითაგორეიზმსა და პლატონიზმში ვხედავთ. ბერძნული და აღმოსავლური კულტურები, ურთიერთზეგავლენის მოხდენით, რომლებიც თავიანთ ქვეყნებში ერთგვარად ურთიერთზღუდავდნენ და ავიწროებდნენ ერთმანეთს, სრულიად გაიფურჩქნენ, როცა ისინი რომის იმპერიაში, დასავლურ ნიადაგზე, ელინიზმში გაერთიანდნენ. აქ გულუხვი მიღება ჰპოვა როგორც ელინისტურმა ფილოსოფიამ, ისე აღმოსავლურმა რელიგიებმაც.
არ არის შესაძლებელი, ელინისტური პერიოდის ბერძნული რწმენა-წარმოდგენებს ცალკე, დამოუკიდებლად მივყვეთ. ეს ის დრო იყო, როდესაც რელიგიასა და ფილოსოფიას შორის არსებული უფსკრული თანდათან ვიწროვდებოდა: ფილოსოფია თანდათან კარგავდა თავის თეორიულ ხასიათს და ეთიკის მეშვეობით უახლოვდებოდა რელიგიას, რომელიც საბოლოოდ უმაღლესი ცოდნის წყაროდაც კი გამოცხადდა. ამიტომ განვიხილავთ ელინისტური პერიოდის მთავარ ფილოსოფიურ დინებებს, და მაშინ უკვე ნათელი იქნება არა მხოლოდ ის, თუ რა ფილოსოფიური შეხედულებებით ცხოვრობდა ჩამქრალი ანტიკური სამყარო, არამედ ისიც, თუ რა რელიგიური რწმენით საზრდოობდა მისი სული და როგორი ზნეობრივ-პრაქტიკული იდეალების განხორციელებისაკენ ისწრაფოდა.
03. მას შემდეგ, რაც პლატონისა და არისტოტელეს ფილოსოფიაში თითქოსდა თავის უკიდურეს სრულყოფილებას მიაღწია და თავისი ძალები ამოწურა, ბერძნულმა გენიამ სწრაფად დაიწყო დახრა თავისი აღსასრულისკენ. თეორიული მსჯელობით დაღლილი ბერძნული აზროვნება განუხრელად მიისწრაფის მთლიანი ფილოსოფიური მსოფლმხედველობისკენ, ანალიზისა და კვლევის ნაცვლად მიმართავს სისტემასა და დოგმას. ასეთი მსოფლმხედველობა დროისა და განახლებული კულტურის მოთხოვნილებად იქცევა. ბერძნულმა მითოლოგიურმა რელიგიამ დაკარგა თავისი ძალა, და ფართო განათლებულ წრეებში მისი ადგილი ფილოსოფიამ დაიკავა, რომელმაც, შესაბამისად, ცოდნის გარკვეული სისტემა უნდა მიეცა რელიგიური ელფერით. პოლიტიკური, სამოქალაქო და საზოგადოებრივი ცხოვრების განვითარება შეწყდა, და ბერძენი ერი ყოველდღიურ კერძო ცხოვრებაში ჩაეფლო; პიროვნების ჰორიზონტი შევიწროვდა, და ის მცირე, საოჯახო წრით შეიზღუდა.
მას შემდეგ, რაც საზოგადოებრივი და პოლიტიკური ინტერესები ცხოვრებიდან ამოღებულ იქნა, საჭირო გახდა საკუთარი თავისკენ, თავისი შინაგანი ცხოვრებისკენ მიქცევა, რის გამოც პირადი ყოფის გონივრული მოწყობა ყოფიერების მთავარ ამოცანად იქცა. ბუნებრივია, ამ ცხოვრების პირობებში, წინა პლანზე უნდა წამოწეულიყო ცხოვრებისეულ-პრაქტიკული ინტერესები. ამასთანავე, თეორიული საკითხების გადაწყვეტით დაღლილმა ფილოსოფიურმა აზროვნებამაც, როგორც აღინიშნა, ეთიკურ პრობლემებს მიჰყო ხელი (2).
ზუსტად, ამ ცხოვრების მიმართულებას შეესაბამებოდა სამი ახალი ფილოსოფიური სკოლა, რომლებიც ძვ. წ. III საუკუნიდან გამოჩნდნენ – სტოიკური, ეპიკურეული და სკეპტიკური (პერიპათეტიკური სკოლა, როგორც ჩანს, თავისი გავლენით ცხოვრებაზე საგრძნობლად ჩამორჩება დასახელებულ სკოლებს). ისინი, თავისთავად, მეტაფიზიკური საკითხებით დამოუკიდებლად არ დაკავებულან, არამედ ამ მხრივ წინარე ფილოსოფიურ სისტემებს მიჰყვებოდნენ, მთავარ ყურადღებას ეთიკურ საკითხებზე ამახვილებდნენ და ადამიანური ბედნიერების პრობლემას წყვეტდნენ.
თანაც, თვით ფილოსოფიაც აღიარებულ იქნა ბედნიერების მიღწევის საშუალებად. სტოიკოსთა აპათია, ეპიკურეელთა თვითკმაყოფილება და სკეპტიკოსთა ატარაქსია სწორედ პირადი ცხოვრების ნეტარების შექმნას ისახავდნენ მიზნად. აღმოსავლეთის გავლენა ახლახან ნახსენები ფილოსოფიური სკოლების განვითარებაზე ეჭვს არ იწვევს. განსახილველი პერიოდის ფილოსოფოსთა უმრავლესობა, განსაკუთრებით სტოიკოსებიდან, აღმოსავლური წარმოშობის ადამიანები იყვნენ – მცირე აზიიდან, სირიიდან და აღმოსავლეთის არქიპელაგის კუნძულებიდან. დასახელებული ფილოსოფიური სკოლები კოსმოპოლიტური მიმართულებით გამოირჩეოდნენ; მათში ეთიკა განცალკევდა პოლიტიკისგან და უნივერსალური ხასიათი მიიღო. და ეს სავსებით გასაგებია ახლადშექმნილი მსოფლიო მონარქიის ცხოვრებიდან გამომდინარე, რომელიც შლიდა დამოუკიდებელ, ერთმანეთისაგან თავისუფალ სახელმწიფოთა საზღვრებს და მოქალაქეს კოსმოპოლიტად აქცევდა.
_______________________
1. წინამდებარე ნარკვევის შედგენისას ვისარგებლეთ შემდეგი სახელმძღვანელოებით: Dr. Ed. Zeller. Die Philosophie der Griechen in ihrer geschichtlichen Entwicklung. Dritter Teil. 1–2 Abteilung. 3 Auflage. Leipzig. 1880.– Dr. O. Gruppe. Griechische Mythologie und Religionsgeschichte. 1–2 Band. München. 1906. (S. Handbuch der Klassischen Altertums-Wissenschaft... herausgegeb: von Dr. Ivan von Müller, V Band. 2 Abt.).– Hans von Arnim. Die Evropäische Philosophie des Altertums. (S. Die Kultur der Gegenwart herausgegeb. von P. Hinneberg. Allgemeine Geschichte der Philosophie. Berlin und Leipzig. 1909). Есть русский перевод.– Franz Gumont. Die orientalischen Religionen im Römischen Heidentum. 1910. Leipzig und Berlin и некот. друг.
2. მართალია, ატიკური ფილოსოფიაც არ ერიდებოდა ზნეობრივ საკითხებს, როგორც ეს ჩანს სოფისტებთან, სოკრატესთან და ნაწილობრივ პლატონთან. მაგრამ იქ ამ საკითხებს სხვა ფორმულირება ჰქონდა და სისტემებში სხვა ადგილი ეკავათ, ვიდრე ელინისტური პერიოდის ფილოსოფიაში.
_______________________
გაგრძელება იქნება.
მასალა რუსულიდან თარგმნა და მოამზადა საიტ "აპოკალიფსისის" რედაქციამ. თბილისი 2026 წ.
წყარო: Гностицизм II века и победа христианской церкви над ним / М.Э. Поснов, эк.-орд. проф. Киев. духов. акад. и прив.-доц. Ун-та св. Владимира. - Киев : тип. АО "Петр Барский в Киеве", 1917.