სწავლანი > ღვთისმეტყველება
მართლმადიდებლური ჭეშმარიტების დამახინჯება
რუსულ საღვთისმეტყველო აზროვნებაში
ავტორი: არქიეპ. სერაფიმე (სობოლევი)
ნაწილი II
მიტრ. ანტონის მტკიცება, თითქოსდა ჩვენი გამოსყიდვა აღსრულდა არა ჯვარზე ქრისტეს სიკვდილით, არამედ მისი თანამგრძნობი სიყვარულით, ანუ სულიერი ტანჯვით გეთსემანიის ბაღში.
თავი პირველი
მიტრ. ანტონის უსაფუძვლო სწავლება თანამგრძნობი სიყვარულის, როგორც ამაღორძინებელი ძალის შესახებ. სულიწმიდის ნათლისღებითი მადლი, როგორც ამაღორძინებელი ძალა, წმიდა წერილისა და წმიდა მამათა სწავლების მიხედვით. თანაგრძნობითი სიყვარული, როგორც მეორეხარისხოვანი საშუალება ჩვენში სულიწმიდის მადლის გახსნისთვის. თანაგრძნობითი სიყვარულის, როგორც ამაღორძინებელი ძალის შესახებ მიტრ. ანტონის სწავლების შეუსაბამო დასკვნები.
ჩვენი კვლევის პირველ ნაწილში ვაჩვენეთ, რამდენად უსაფუძვლოა მიტროპოლიტ ანტონის მიერ გამოსყიდვაზე სამართლებრივი შეხედულების უარყოფა. ასეთივე უსაფუძვლობით გამოირჩევა მისი მტკიცებულებაც, რომ ჩვენი გამოსყიდვა მოხდა იესუ ქრისტეს თანალმობითი სიყვარულით, ანუ მისი სულიერი ტანჯვით გეთსიმანიის ბაღში.
მიტროპოლიტ ანტონის ეს მცდარი მოსაზრება მის სტატიაში სამ დებულებაში იხსნება. ჯერ ის საუბრობს თანალმობით სიყვარულზე, როგორც ის ვლინდება ადამიანებში. შემდეგ ის ლაპარაკობს ქრისტეს თანალმობით სიყვარულზე გეთსიმანიის ბაღში, როგორც ჩვენი გამოსყიდვის საშუალებაზე. და ბოლოს, აჩვენებს, თუ როგორ გადმოდის ქრისტეს ეს მაცხოვნებელი სიყვარული ადამიანთა გულებში და ააღორძინებს მათ. უპირველეს ყოვლისა, შევჩერდეთ მიტროპოლიტ ანტონის თეორიის პირველ დებულებაზე.
იმისთვის, რათა მისი სტატიის მკითხველებისთვის ნათელი ყოფილიყო, თუ რით გვიხსნის და გვაცხოვნებს უფალი, და შეეთვისებინათ აზრი ქრისტეს მაცხოვნებელი თანალმობითი სიყვარულის შესახებ, მიტროპოლიტი ანტონი თავისი სწავლების პირველ დებულებაში საუბრობს ადამიანური თანალმობითი სიყვარულის მოქმედებაზე ჩვეულებრივ ცხოვრებაში. ამ მიზნით ის უთითებს თანალმობითი სიყვარულის მოქმედების რამდენიმე გულისამაჩუყებელ და თვალსაჩინო მაგალითზე და მოჰყავს ამონაწერი პროლოგიდან, 29 მაისის საკითხავიდან, იმის შესახებ, რომ ჩვენ ყოველთვის უნდა ვიყოთ მოყვასთან ერთად — შევხაროდეთ მის სიხარულს და თანავუგრძნობდეთ მის მწუხარებას. ეს თანალმობითი სიყვარული, რომელიც მოყვასის დაცემას საკუთარ დაცემად იღებს, მიტროპოლიტ ანტონის სწავლებით, უდავოდ, აღმდგენი ძალაა ("Догмат искупления", стр. 21; ხაზგასმა ჩვენია - ავტ.). მისი თქმით, "გარკვეულწილად ის ებოძა თვით აუღორძინებელი ადამიანის (ხაზგასმა ჩვენია - ავტ.) ბუნებასაც, მაგალითად, დედის სიყვარულს, ხოლო საყვარელი მოყვასის ღრმა და გადამწყვეტ აღორძინებას შეუძლია ემსახუროს მას, ვინც თავად ცხოვრობს ქრისტეთი და მისი ძალით ცდილობს მოყვასის აღდგენას" ("Догмат искупления", стр. 26–27).
მიტროპოლიტ ანტონის მიერ გამოთქმული შეხედულების გათვალისწინებით, რომ ადამიანური თანალმობითი სიყვარული აღმდგენი ძალაა, უნდა ვთქვათ, რომ ეს შეხედულება სრულიად თვითნებურია. ის არ ეფუძნება არც საღვთო წერილს და არც ეკლესიის წმიდა მამათა სწავლებას. საღვთო წერილის სწავლებით კი, ასეთი აღმდგენი ძალა სხვა არაფერი, თუ არა მხოლოდ სულიწმიდის მადლი. "ვინც არ დაიბადება წყლისა და სულისგან, - ბრძანებს მაცხოვარი, - ვერ შევა ღმრთის სასუფეველში" (ინ. 3:5). მადლის აღმდგენ მოქმედებაზე მოწმობს წმიდა იოანე ნათლისმცემელიც, როდესაც ამბობდა: "ის მოგნათლავთ სულით წმიდითა და ცეცხლით" (ლკ. 3:16). უდავოდ, მადლის ამ მოქმედების გათვალისწინებით თქვა უფალმა: "მოვედი, რათა ცეცხლი მოვდო ამ ქვეყანას, და სხვა რა მსურს, გარდა იმისა, რომ ახლავ აღეგზნოს" (ლკ. 12:49). სწორედ ამიტომ გადმოვიდა მოციქულებზე წმიდა სულის მადლი ცეცხლოვანი ენების სახით. და პირველად მოციქულებზე ვიხილეთ მისი აღმდგენი მოქმედება. მან ისინი სრულიად გარდაქმნა და შეუცნობლებად აქცია.
საკუთარი ცხოვრების გამოცდილებით შეიმეცნეს რა სულიწმიდის მადლის აღმდგენი ძალა, მოციქულები ასწავლიდნენ, რომ არა თანალმობითმა სიყვარულმა ან სხვა რამემ, არამედ ღვთის მადლმა უნდა აცხოვნოს ყველა ადამიანი, ანუ ვნებათაგან განწმიდოს ისინი და წმიდანებად აქციოს ქრისტესთან ზიარებაში, მის დიდებულ სასუფეველში მარადიული ნეტარებისთვის. აქედან გასაგებია, რატომ თქვა მოციქულმა პავლემ: "ხოლო როდესაც გამოჩნდა სიტკბოება და კაცთმოყვარეობა ჩვენი მაცხოვრის - ღვთისა, მან გვიხსნა არა ჩვენს მიერ აღსრულებულ კეთილ საქმეთა გამო, არამედ თავისი წყალობით, ხელახლა შობის განბანითა და სული წმიდის მიერ განახლებით, რომელიც უხვად მოგვფინა ჩვენი მაცხოვრის იესუ ქრისტეს მიერ, რათა მისი მადლით გამართლებულთ სასოებისამებრ დაგვემკვიდრებინა საუკუნო სიცოცხლე" (ტიტ. 3:4-7). "რადგანაც მოგვევლინა მადლი ღვთისა, ყოველი კაცის გამომხსნელად, ჩვენს დასამოძღვრად, რათა უარვყოთ უღმერთოება, ამქვეყნიური გულისთქმანი და მოკრძალებით, სიმართლით და ღვთისმოსაობით ვიცხოვროთ ქვეყნად, და მოველოდეთ ნეტარი სასოებისა და ჩვენი დიდი ღმერთისა და მაცხოვრის ქრისტე იესუს დიდების გამოჩენას" (ტიტ. 2:11-13).
ასე ასწავლიდნენ წმიდა მამებიც წმიდა სულის მადლის, როგორც აღმდგენი ძალის შესახებ. "უფალმა, — ამბობს წმიდა მაკარი დიდი, — შეიყვარა რა კაცთა მოდგმა, როგორც საკუთარი ხატი, ინება მისი წარმოშობა თავისი ღვთაებრივი თესლისაგან... უფალს სურს, ყველა ადამიანი გახდეს ღირსი ამ შობისა, რამეთუ იგი ყველასთვის მოკვდა და ყველას მოუწოდა სიცოცხლისკენ. ხოლო ცხოვრება ეს არის ღვთისგან ზეგარდმო შობა. რამეთუ ამ შობის გარეშე სულისთვის შეუძლებელია ცხოვრება, როგორც უფალი ბრძანებს: "ვინც არ დაიბადება ხელახლა, ვერ იხილავს ღმრთის სასუფეველს" (ინ. 3:3)... ყველა ანგელოზი... ხარობს სულის გამო, რომელიც სულიწმიდისგან იშვა... რამეთუ ეს სხეული სულის მსგავსებაა, ხოლო სული — სულიწმიდის ხატია; და როგორც სხეული სულის გარეშე მკვდარია და ვერაფერს იქმს, ასევე ციური სულის, ღვთის სულის გარეშე, სულიც მკვდარია სასუფევლისთვის და სულიწმიდის გარეშე ვერ იქმს იმას, რაც ღვთიურია" (Преп. Макарий Великий, Беседа 30, стр. 231. Святой Троице Сергиевская Лавра. 1904).
ასევე ასწავლის ნეტარი დიადოხოსიც, რომელიც ამბობს, რომ ნათლისღებისას ჩვენ ვიღებთ სულიწმიდის მადლს, როგორც შინაგან ღვთაებრივ ძალას, და სულისგან ვიბადებით წმიდა ცხოვრებისთვის (Добротолюбие, т. III, стр. 54–57). ასეთივე სწავლებას ვხვდებით ღირს ეპისკოპოს ნიკიტა სტიფატთან (Добротолюбие, т. V, стр. 160–161) და წმიდა გრიგოლ სინელთან (Добротолюбие, т. V, стр. 205–206). სულიწმიდის მადლის ამ აღმდგენი ძალის შესახებ მშვენიერ სწავლებას ვხვდებით წმიდა სვიმეონ ახალი ღვთისმეტყველის თხზულებებში (Слова преп. Симеона Нового Богослова. Вып. I, стр. 201. М. 1882). ხოლო იგივე ღირსი მაკარი დიდი, განმარტავს რა ქრისტეს სიტყვებს: "მოვედი, რათა ცეცხლი მოვდო ამ ქვეყანას, და სხვა რა მსურს, გარდა იმისა, რომ ახლავ აღეგზნოს!" (ლკ. 12:49), ამბობს: "ეს ცეცხლი მოქმედებდა მოციქულებში, როდესაც ცეცხლოვანი ენებით მეტყველებდნენ... ეს ცეცხლი დევნის ეშმაკებს, ანადგურებს ცოდვას, ის არის აღდგომის ძალა... ვილოცოთ, რომ ეს ცეცხლი შეგვეხოს ჩვენც; და მაშინ, მუდმივად სინათლეში მავალნი, მცირეოდენშიც კი არ წავიბორძიკდებით ქვაზე, არამედ როგორც ნათლით მოსილები, რომლებიც გამოჩნდნენ ამქვეყნად, ვატაროთ ჩვენში მარადიული სიცოცხლის სიტყვები, ღვთიური სიკეთეებით დავტკბეთ და განვისვენოთ სიცოცხლეში უფალთან ერთად, ვადიდებთ რა მამას და ძეს, და სულიწმიდას" (Преп. Макарий Великий, Беседа 25, стр. 190–191).
თუმცა, წმიდა მამათა სწავლებით, სულიწმიდის მადლი, მისით ჩვენი აღორძინებისას, არა მარტო დევნის ჩვენგან ეშმაკებს, არამედ გვანიჭებს ძალას ღვთაებრივი მცნებების აღსასრულებლად და ზეციური ნეტარებით გულებს გვივსებს: ის გვეხმარება ქრისტეს უღლის ტვირთვაში ჩვენი მხრიდან ყოველგვარი იძულების გარეშე, ანუ იოლად და სიხარულით აღვასრულოთ ღვთაებრივი მცნებები (Преп. Макарий Великий, Беседа 18, стр. 157–158).
ასეთია წმიდა მამათა სწავლება სულიწმიდის ამაღორძინებელი მადლის შესახებ. ეს სწავლება აჩვენებს, რომ მადლის გარეშე არ არსებობს ახალი, მაცხოვნებელი ცხოვრება, რამეთუ იგი მადლისაგან იბადება და, როგორც ღირსი მაკარი დიდი ამბობს, ამ მადლითვე ეწყობა და სრულქმნილ იქმნება (Добротолюбие, т. I, стр. 249).
ამიტომ ეს მადლი, როგორც უძვირფასესი საგანძური, ან, მაკარი დიდისა და ანტონი დიდის სიტყვებით რომ ვთქვათ, როგორც ძვირფასი მარგალიტი, რომლის შესახებაც ამბობდა უფალი (მთ. 13:45-46), გახლდათ ქრისტეს ამქვეყნად მოსვლის მიზანი (Преп. Макарий Великий, Беседа 30, стр. 231, 233; Добротолюбие, т. I, стр. 222). ამიტომ, როგორც წმიდა მღვდელმთავრები კალისტე და ეგნატე მოწმობენ, სულიწმიდის მადლი, ჩვენში მისი გამოვლინებებითურთ, უნდა იყოს ჩვენი ყოველი მისწრაფების მიზანიც (Добротолюбие, т. V, стр. 337). ასე ასწავლის ამის შესახებ წმიდა სვიმეონ ახალი ღვთისმეტყველიც. "ყველა ღვთისნიერად მცხოვრების მიზანია, — ამბობს იგი, — სათნო-ეყოს ქრისტეს, ჩვენს ღმერთს, და შეურიგდეს მამა ღმერთს სულიწმიდის მიღებით, და ამგვარად მოიწყოს თავისი ცხონება: რამეთუ ამაში მდგომარეობს ყოველი სულის ცხონება. თუ ეს არ გვაქვს (მიზნად და მოქმედებაში), ამაოა ყოველგვარი სხვა შრომა და ფუჭია ჩვენი ყოველი ღვაწლი" (Добротолюбие, т. V, стр. 37).
ზემოთ მოყვანილი ღვთივგამოცხადებული და წმიდა მამებისეული სწავლებიდან სულიწმიდის მადლით ჩვენი აღდგომის შესახებ, ნათელი ხდება მიტროპოლიტ ანტონის სწავლების მთელი მცდარობა თანალმობითი სიყვარულის, როგორც აღმდგენი ძალის შესახებ.
თანალმობითი სიყვარული შეიძლება იყოს მხოლოდ საშუალება, თანაც არა უმთავრესი, ჩვენში სულიწმიდის მადლის გამოსავლენად. რამეთუ, წმიდა მამათა სწავლებით, ამ მადლის გამოსავლენად უმთავრესი საშუალება ღვთის სიყვარულია, როგორც ქრისტეს პირველი და უმთავრესი მცნება. ღვთის სიყვარულის გარეშე მოყვასის სიყვარულიც შეუძლებელია. სწორედ ამიტომ უთხრა უფალმა მოწაფეებს: "თუ გიყვარვართ, დაიცავით ჩემი მცნებანი.... ვისაც ვუყვარვარ, დაიცავს ჩემს სიტყვას" (ინ. 14:15, 23). ქრისტეს სწავლების საფუძველზე ვიცით, რომ ჭეშმარიტი მწყემსის განმასხვავებელი ნიშანი მისი სიყვარულია სამწყსოსადმი (ინ. 10:1–16). თუმცა, ქრისტესვე სწავლებიდან ვხედავთ, რომ უფალმა მოციქული პეტრე სამწყემსო მსახურებაში მხოლოდ მაშინ მოიწვია — მის მიერ სამგზისი უარყოფის შემდეგ, — როდესაც პეტრემ სამგზის დაადასტურა ქრისტესადმი თავისი სიყვარული (ინ. 21:15–17).
მოყვასისადმი სიყვარულის ღვთის სიყვარულიდან მომდინარე მნიშვნელობა, მშვენივრად აღწერა ღირსმა აბბა დოროთემ. იგი სამყაროს წრეს ადარებს, ღმერთს — ამ წრის ცენტრს, ხოლო ადამიანური ცხოვრების გზებს — რადიუსებს. რაც უფრო ღრმად შედიან ადამიანები წრის შიგნით და ღმერთს უახლოვდებიან, მით უფრო უახლოვდებიან ერთმანეთსაც; და რამდენადაც უახლოვდებიან ერთმანეთს, იმდენადვე უახლოვდებიან ღმერთს (Преп. Авва Дорофей, стр. 113–114. М. 1888).
ზუსტად ასევე ასწავლიან ღვთისა და მოყვასის სიყვარულის ურთიერთდამოკიდებულების შესახებ: ნეტარი დიადოხოსი (Добротолюбие, т. III, стр. 68), წმიდა მაქსიმე აღმსარებელი (Добротолюбие, т. III, стр. 180), წმიდა აბბა თალასე (Добротолюбие, т. III, стр. 313) და ეკლესიის სხვა წმიდა მამები.
ამრიგად, თანალმობითი სიყვარული არა თუ ვერ იქნება აღმდგენი და ამაღორძინებელი ძალა, არამედ ამ ძალის ვერც ჩვენში აღმძვრელი მთავარი საშუალება, რამეთუ ასეთი საშუალება, როგორც ვნახეთ, ღვთის სიყვარულია.
ესეც ცოტაა. თანალმობითი სიყვარული მოყვასისადმი სიყვარულის უმაღლესი სახეც კი არ არის. წმიდა იოანე ოქროპირის სწავლებით, თანამოხარული სიყვარული თანალმობით სიყვარულზე მაღლა დგას. "ხარობდეთ მათთან ერთად, რომელნიც ხარობენ, და ტიროდეთ მათთან ერთად, რომელნიც ტირიან" (რომ. 12:15) არც ისე ადვილი საქმეა: უფრო ადვილად ვუთანაგრძნობთ ხოლმე უბედურებაში მყოფთ, ვიდრე თანავმხიარულობთ კეთილდღეობაში მყოფებთან ერთად. იქ თავად უბედურების ბუნებაც საკმარისია იმისთვის, რათა თანალმობისკენ ქვაც კი აღძრას; ხოლო აქ, კეთილდღეობისას, შური და არაკეთილგანწყობა ნებას არ აძლევს არც ისე ბრძენ ადამიანს, გაიზიაროს სხვისი სიხარული... ამიტომ ვეცადოთ, თანამოხარულნი ვეყოთ კეთილდღეობაში მყოფთ, რათა განვწმიდოთ ჩვენი სული შურისა და არაკეთილგანწყობისგან, — ვერაფერი ისე ვერ დევნის ამ მძიმე და ძნელად განკურნებად სნეულებას, როგორც სათნოდ მცხოვრებთა მიმართ თანამხიარულება" (Творения святителя Иоанна Златоуста т. II, стр. 664. СПБ. 1912; сравн.: Творения святителя Иоанна Златоуста т. IX, кн. 2-я, стр. 767–768. СПБ. 1903).
სანამ მიტროპოლიტ ანტონის თეორიის პირველი დებულების განხილვას დავასრულებდეთ, ყურადღება მივაქციოთ მისი სტატიის შემდეგ სიტყვებს: "ამრიგად, ჩვენ ვამკვიდრებთ იმ ჭეშმარიტებას, რომ ზნეობრივად აღმდგენი საწყისი ანუ ძალა — არის თანალმობითი სიყვარულის ძალა. გარკვეულწილად ის ებოძა თვით აუღორძინებელი ადამიანის ბუნებასაც" («Догмат искупления», стр. 26).
აქ მიტროპოლიტი ანტონი, უპირველეს ყოვლისა, ლოგიკურ შეცდომას უშვებს. თუ აღმდგენი საწყისი აღუდგენელ ადამიანსაც გააჩნია, მაშინ ის უკვე აღარ არის აღუდგენელი. ამგვარად, მიტროპოლიტ ანტონის ამ სიტყვებიდან შეიძლება გამოვიტანოთ დასკვნა, რომ სამყაროში სრულიად აღუდგენელი ადამიანები საერთოდ არ არსებობენ, რაც, რა თქმა უნდა, მცდარია.
მაგრამ მიტროპოლიტ ანტონის მთავარი და არსებითი შეცდომა ისაა, რომ ის ამ საკითხში ეკლესიის სწავლებას სცდება. ეკლესია ასწავლის, რომ ამაღორძინებელი ძალა, ანუ სულიწმიდის მადლი, ეკლესიის საიდუმლოებებში მხოლოდ ქრისტიანებს ენიჭება. წარმართებს, მაჰმადიანებსა და იუდეველებს ჩვენი ეკლესია აუღორძინებლებად მიიჩნევს, რამეთუ მათ სულიწმიდის მადლი, როგორც შინაგანი ამაღორძინებელი ძალა არ გააჩნიათ. ამიტომ, მიტროპოლიტ ანტონის ზემოთ დამოწმებული სიტყვებიდან ცხადი ხდება, რომ ის არასწორად, ანუ არაწმიდამამებისეულად მსჯელობს სულიწმიდის მადლის შესახებ.
თუმცა, ამ საკითხს კიდევ ერთხელ შევეხებით მიტროპოლიტ ანტონის საღვთისმეტყველო თეორიის მესამე დებულების განხილვისას. ახლა კი მეორე დებულების განხილვაზე გადავიდეთ.
გაგრძელება იქნება.
წყარო: Архиепископ Серафим (Соболев). Искажение православной истины в русской богословской мысли. София, 1943.
ინტერნეტში: https://azbyka.ru/otechnik/Serafim_Sobolev/iskazhenie-pravoslavnoj-istiny-v-russkoj-bogoslovskoj-mysli/#note3
თარგმანი: საიტი "აპოკალიფსისის" რედ. თბილისი 2026