ოკულტიზმი და მაგია - მისტიციზმი - აპოკალიფსისი

Перейти к контенту
მისტიციზმი
მისტიკური რიტუალი
შინაარსი:

რა არის მისტიციზმი - განსაზღვრება
მისტიციზმი პირველყოფილ საზოგადოებაში
ბერძნული მისტიციზმი
ჩინური მისტიციზმი
ინდუისტური მისტიციზმი
ბუდისტური მისტიციზმი
იუდაური მისტიციზმი
ისლამური მისტიციზმი (სუფიზმი)
ქრისტიანული მისტიციზმი
1) დასავლური
2) აღმოსავლური
3) რუსული
ბიზანტიური მისტიციზმი

***

განსაზღვრება - დახასიათება
 
მისტიციზმის მიზანს წარმოადგენს ცდისეული, ეგზისტენციალური ძიება, უშუალო კავშირი და სულიერი ერთობა ღმერთთან ან ღვთაებრივ სუბსტანციასთან, რომელიც მიიღწევა საკუთარ თავში ჩაღრმავებით, ლოცვით, ვნებათაგან გათავისუფლებით, გონებრივი ჭვრეტით, ექსტაზით. მისტიციზმი, როგორც წესი, წარმოადგენს რელიგიური გამოცდილების ინტუიტიურ ელემენტს და პრაქტიკულად ვლინდება ყველა რელიგიაში: უპრიმიტიულესიდან - უმაღლესამდე. დრო და დრო ის ჩნდება გარეგანი რელიგიურობის ქვიან უდაბნოებში, სადაც რელიგიურ გრძნობას აძლევს ახალი გაფურჩქვნის შესაძლებლობას.
 
ფორმათა მრავალგვაროვნობის მიზეზით, როგორადაც მისტიციზმი ვლინდება რელიგიის ისტორიაში, ასევე მის შემადგენელ წინააღმდეგობრივ ელემენტებში, მას არ გააჩნია ერთი საყოველთაოდ აღიარებული განსაზღვრება. ნამდვილი მისტიციზმი, რომელიც ასახავს ღვთაებრივ საწყისთან ადამიანის კავშირის უშუალო გამოცდილებას, განსხვავდება მისტიციზმისადმი საეჭვო მიდრეკილებისგან, ასევე არასწორი რწმენისა და მისგან გამომდინარე პრაქტიკული ტექნიკებისგან.
 
მისტიციზმსა და რელიგიას შორის არსებობს თავისებური კავშირი: პატივისცემისა და უნდობლობის ნაზავი. ჩვეულებრივ ჭეშმარიტად მორწმუნე ადამიანი მისტიკურ უნარებსაც ფლობს, ხოლო მისტიკოსი, რომელიც წმიდის (ღმერთის) უშუალო განცდით არის გაოგნებული, ღრმად რელიგიური პიროვნებაა. მიუხედავად ამისა, რელიგიურობა, როგორც ასეთი, არ უნდა დავაკავშიროთ მისტიციზმთან. რელიგია უფრო ვრცელი სახის მოვლენაა. გარდა ამისა, არსებობს მისტიციზმის არარელიგიური ფორმებიც.
 
არ არსებობს მისტიციზმის საზოგადოდ მიღებული განსაზღვრება. უილიამ რ. ინჯი (1889) გამოყოფს მის შემდეგ ნიშნებს: პირველი - შინაგანი ცოდნა; მეორე - სიმშვიდე; მესამე - თვითანალიზი; მეოთხე - მატერიალური კეთილდღეობისადმი ზიზღი და მისი უგულებელყოფა.
 
XX ს-ის მკვლევრები ჩვეულებისამებრ ეფუძნებიან მისტიციზმის თვისებებს, რომელიც გამოჰყო უ. ჯეიმსმა (1902): 1. განუმარტავობა ("ineffability"); 2. აბსტრაქტული ხასიათი ("noetic"), რადგან მისტიკური გამოცდილება მიმართულია სამყაროს მთლიანი წვდომისკენ, რომელიც, ცხადია, აბსტრაქტულ სფეროს განეკუთვნება; 3. პასიურობა ("passivity"); 4. ცვალებადობა ("transiency").
 
დასასრულ, ლ. დიუპრეიმ (1987) ცვალებადობის ნაცვლად შემოიტანა პერიოდულობის ცნება ("rythmic"), რადგან მოცემული გამოცდილება გარკვეული პერიოდულობის უკან ბრუნდება. მან ასევე დაამატა მეხუთე პუნქტი - ინტეგრაცია ("integration") და დააკონკრეტა, რომ მისტიკური ცნობიერება ახერხებს მრავალგვარი წინააღმდეგობის გადალახვას და ინტუიტიური მეთოდით მათ გაერთიანებას.
 
არაერთხელ განუცხადებიათ, რომ მისტიციზმის სხვადასხვა ფორმას საზოგადო მნიშვნელი გააჩნია. მაგრამ, რამდენიც გინდ ვრწმუნდებოდეთ სხვადასხვა რელიგიის მისტიკური გამოცდილების საზოგადო ნიშან-თვისებებში, მათ შორის არსებითი განსხვავება, თითოეული მათგანის განსაკუთრებული კოლორიტი მაინც რჩება.
 
რელიგიური მისტიციზმის საზღვრებში ხშირად გამოიყოფა ორი მიმდინარეობა: პირველი, რომელსაც მთლიანად შეიძლება ეწოდოს მონისტური ან "მონისტურს მიახლოვებული" მიმართულება (ნეოპლატონიზმი, ინდუისტური ადვაიტა, დაოსიზმი) და, მეორე, თეისტური, რომელმაც თავისი განვითარება პროფეტულ რელიგიებში ჰპოვა. პირველში მისტიკური გამოცდილების მწვერვალს წარმოადგენს ადამიანური "მე"-ს სრული გაქრობა აბსოლუტურ საწყისში ან ღვთაებრივ სულში. მეორეში კი ადამიანური პიროვნება ღმერთთან ერთობაში მაღლდება და მისი პიროვნება ნარჩუნდება. ღმერთთან დაბრუნების პროცესში მისტიკოსის მონაწილეობის ხარისხის შესაბამისად, განასხვავებენ აქტიურ, თეორიულ და ისიქასტურ მისტიციზმს.
 
მისტიციზმის არარელიგიურ ტიპებს შორის გამოყოფენ:
 
1. მისტიციზმის თეორიულ და ინტელექტუალურ ფორმებს, რომელიც ერთიანი აბსოლუტის ძიებაშია. აქაც ჩამოყალიბდა ზომიერი და უკიდურესი, შიგნით და გარეთ მიმართული, თეისტური და არათეისტური ქვეტიპები.
 
2. განდობის ფორმები, რომლებიც აქცენტს ემოციურ შემადგენელზე აკეთებენ და აბსოლუტის მიღწევას სიყვარულის მეშვეობით ელტვიან.
 
3. ექსტატიური და ეროტიული ფორმები, რომლებიც ხელს უწყობენ ეროტიული გრძნობებისა და ექსტაზის წარმოშობას. არცთუ იშვიათად ბოლო ორ ფორმას ახასიათებს თანაარსებობა.
 
მისტიკური გამოცდილება ხშირად ადამიანის შეგნებაში ავითარებს საზოგადოობისა და ყველა ადამიანთან ერთიანობის გრძნობას. ჩვეულებრივ მისტიციზმის ყველაზე სულიერ ფორმებში ბატონობს მშვიდობისმოყვარეობა და გამაერთიანებელი განწყობა. მისტიკური ნათელმხილველობა აცოცხლებს რელიგიურ გამოცდილებას, კრიტიკულად აფასებს და გადალახავს ტრადიციულ რელიგიურ სტრუქტურებს, დრო და დრო ეჭვ ქვეშ აყენებს და არყევს ყოველდღიურ გარეგნულ რელიგიურობას, თუმცა, არც თუ იშვიათად, თვითონაც საშიშ უკიდურესობებში ვარდება.
მაგიური რიტუალი
მისტიციზმის ჩანასახები პირველყოფილ საზოგადოებაში

რწმენას იმისა, რომ ადამიანს შეუძლია ერთგვარ უმაღლეს ძალებთან ურთიერთობა, მათთან მიახლება, საკუთარი სხეულის ჩარჩოებიდან გასვლა და ერთგვარ ღვთაებასთან შეერთება, ჩვენ ვხვდებით პირველყოფილ საზოგადოებაში რელიგიის განვითარების უადრეს ეტაპებზე. მოვლენები, რომლებიც წააგავენ მისტიციზმს, არსებობს ჩრდილოეთ აზიის, ევროპისა და ამერიკის ხალხთა შამანიზმში, ასევე ავსტრალიისა და ამერიკის აბორიგენთა რელიგიურ რიტუალებში. იგივეს ვხვდებით აფრიკის სხვადასხვა ხალხის კულტებში.

შამანობაში მისტიციზმის ელემენტად შეიძლება შეფასდეს რწმენა იმისა, რომ ღმერთი იმყოფება შამანში, რწმენა იმისა, რომ ექსტაზის მდგრომარეობაში სული ტოვებს სხეულს, რათა შეუერთდეს ღმერთს ან, უკიდურეს შემთხვევაში, იმყოფებოდეს მის გვერდით.

გარდა ამისა, ექსტაზის მდგომარეობაში, როდესაც ადამიანი ვერ აღიქვამს გარეგან გამაღიზიანებლებს და უჩვეულო სულიერ გამოცდილებას იღებს, ჯერ კიდევ დიონისეს კულტიდან არის ცნობილი. ის არსებობს აფრიკისა და ამერიკის მრავალ აბორიგენულ სარწმუნოებებში.

პირველყოფილ საზოგადოებაში ეს მდგომარეობა მიიღწევა სხვადასხვა მეთოდებით: ნარკოტიკული ნივთიერებებით, ძლიერი დაუძლურების მდგომარეობით, გამაყრუებელი მუსიკით და საცეკვაო ორგიებით. კერძოდ, საკულტო ცეკვა ორხესისი აძლიერებს ფსიქოსომატურ ძალებს იმისთვის, რათა ადამიანმა მიიღოს ტრანსცედენტული ენერგია ან შეუერთდეს უმაღლეს სულს. ექსტატიური მდგომარეობის წინაპირობას ჩვეულებრივ წარმაოდგენს რწმენა იმისა, რომ ადამიანს შეუძლია გარდაიქმნას და შეუერთდეს ღმერთშ. სადისკუსიო რჩება საკითხი იმის შესხებ, თუ რაოდენ დასაშვებია ამ მოვლენების ჩართვა რელიგიურ მისტიციზმში. ნებისმიერ შემთხვევაში, შეგვიძლია ისინი მივიჩნიოთ დასაწყის სტადიებად, წინაპირობებად ან მისტიციზმის ჩანასახებად, რომლებიც მოწმობენ ადამიანის მისწრაფებას ტრანსცედენტური მისტიკური გამოცდილებისადმი.
ბერძნული მისტიციზმი
ბერძნული მისტიციზმი
 
ბერძნული მისტიციზმი თავიდანვე ადრეული პერიოდის (VII-V სს. ჩვ. წ.-მდე) ფილოსოფოსთა ფილოსოფიურ კალაპოტში ვითარდებოდა, რომლებიც "ერთისა და საერთოს" შესახებ ასწავლიდნენ და ასევე ყალიბდებოდა საერთო რელიგიურ კლიმატში, რომელიც შექმნილი იყო დიონისიური კულტისა და ორფული მისტერიების საფუძველზე, რომლებიც ექსტატიურ ხასითს ატარებდნენ. დიონისეს მისტერიების მონაწილეებს სჯეროდათ, რომ ისინი "განიღმრთობოდნენ", მაშინ როდესაც ორფეველნი ექსტაზის დახმარებით ღვთაებრივ საწყისთან დაბრუნებას ესწრაფვოდნენ. ბერძნულმა ფილოსოფიურმა აზროვნებამ გააკეთილშობილა ღმერთთან შერწყმის აქტი ბერძნულ მისტერიებში და ძველი წეს-ჩვეულებების ადგილზე დააფუძნა ექსტაზი, რომელიც, ძირითადად, აზროვნებითი საქმიანობით იყო გამოწვეული.
 
ბერძნებმა დააფუძნეს მონიზმი და პანთეიზმი, განავითარეს სწავლება იმის შესახებ, რომ სამყარო წარმოქმნილია რომელიღაც პირველსაწყისიდან, რომელსაც ისევ უბრუნდება. ამ იდეასთან იყო დაკავშირებული ყველა არსების მარადიული წრებრუნვა, ასევე მეტემფსიქოზის, ანუ - სულთა გადასახლების თეორია. პლატონმა (428/427 - 348/347 ქრ. შ.-მდე) არსებითად გაამდიდრა ბერძნული ფილოსოფიური მისტიციზმი "იდეების" შესახებ თავისი ტეორიით, ხოლო სტოიკოსებმა განავითარებს ლოგოსის პანთეისტური ფილოსოფია.
 
მაგრამ ყველაზე მნიშვნელოვანი მისტიკური სისტემა, რომელმაც გააერთიანა პლატონური, არისტოტელური, პითაგორული და სტოიკური ფილოსოფია, და, როგორც ჩანს, ამ ნაზავს კიდევ იუდაური ჰერმენევტური ტრადიციის იდები დაამატა, ნეოპლატონიზმის ჩარჩოებში გაჩნდა. ნეოპლატონიზმი აღმოცენდა, როგორც საზოგადო-ფილოსოფიური, სულიერად ამაღლებული და ინტელექტუალურად მყარი სისტემა. მის დამფუძნებლად მიიჩნევა ამონიოს საკასი (175-242), მაგრამ სწავლების ძირითადი თეორიული პოსტულატები შემუშავებულ იყო პლოტინის (206-269) მიერ, რომელიც რომში ცხოვრობდა და სწავლობდა.
 
სწავლების შემდგომი განვითრება დაკავშირებულია პორფირიუსთან (232-303), იამვლიქოსთან (205-330) სირიაში და პროკლესთან (411-485) ათენში. ნეოპლატონიზმის თვალსაზრისით, სამყაროს დასაწყისსა და პირველწყაროს წარმოადგენს ერთი, პირველი, მარადიული, უზენაესი სიკეთე, რომელიც გაიგივებულია ღმერთთან. სამყარო ემანაციის მეშვეობით ერთისგან წარმოიშვა და თანმიმდევრობითი ფაზებისგან შედგება. პირველი ემანაციის შედეგად ჩნდება გონება, რომელიც პლატონის იდეალური სამყაროს შესაბამისი იდეებისგან შედგება, მეორე ემანაციის შედეგად ჩნდება - საყოველთაო სული, მესამესგან - ცალკეული სულები, და, ბოლოს, უკანასკნელისგან - მატერია, რომელიც ყველაზე მეტად არის დაშორებული ერთისგან.
 
პლოტინის ფილოსოფიაში ერთისგან მომდინარე ყოველი ემანაცია ასახავს წინამორბედ ფაზას, როგორც მის სახეს. ეს უკვე უფრო მეტს ნიშნავს, ვიდრე გარეგანი ასლი - ყოველი დონე, სინამდვილეში, თავისი არსების სიღრმეში უზენაესი დონის თანაზიარია და უკანვე მასში უნდა დაბრუნდეს. მოცემულ მეტაფიზიკასთან, და უპირველეს ყოვლისა, ემანაციის თეორიასთან არის დაკავშირებული სწორედ ნეოპლატონური მისტიციზმი.
 
ადამიანის სულმა უნდა გადალახოს გრძნობითი და მატერიალური საზღვრები და შეერწყას ერთ აბსოლუტს. მასთან საბოლოო შერწყმა ხორციელდება ასკეტური განწმენდით და ექსტაზით, რომელსაც ღვთაებრივის მისტიკურ თეორიასთან მივყავართს. ერთთან პლოტინისეული შერწყმა ექსტატიურად იწოდა, მაგრამ, უპირველეს ყოვლისა, ის წარმოადგენს შეღწეულს (საკუთარ თავში შეღწევას). პლოტინმა თავის სისტემაში პლატონური ეთიკის ოთხი მთავარი სათნოება მოათავსა: სიბრძნე, ვაჟკაცობა, გონიერება და სამართლიანობა - ოღონდ, როგორც წინაპირობა. იგივე, რასაც ის მისდევს როგორც თავის უზენაეს მიზანს არის სიკეთე და ნეტარება, სულის მისტიკური შერწყმა ღმერთთან. ერთთან შეერთება, ნეოპლატონიკოსების თანახმად, შეიძლება უკვე ადამიანის მიწიერი ცხოვრების განმავლობაში განხორციელდეს. პლოტინი და პორფირიუსი ამტკიცებდნენ, რომ მათ შეძლეს ამისი მიღწევა.
 
მთლიანობაში, ნეოპლატონიზმი ქრისტიანობის დიდი მოწინააღმდეგეა, და ამ წინააღმდეგობის პროცესში ზოგიერთი იდეა ქრისტიან მისტიკოსთა მიერ გადასხვაფერებულ იქნა.
ჩინური მისტიციზმი
ჩინური მისტიციზმი
ჩინეთში აღმოცენდა და ჩამოყალიბდა ერთ-ერთი უძველესი მისტიური სისტემა. მისი თეორიული საფუძველი გახლავთ ლაო-ძის ძველი ფილოსოფიური აქსიომები და ჩჟუან-ძის პოეზიის აფორიზმები. დაოსიზმის ძირითადი წმიდა წიგნია "და დე ძინი", რომლის ავტორად ლაო-ძი (VI ქრ. შ.-მდე) მიიჩნევა. ის მკაფიოდ გამოკვეთილი მისტიკური მიმართულების ასკეტური ეთიკის ჩარჩოებშია მოქცეული. დაოს უზენაესი რეალობა განისაზღვრება ურთიერთსაწინააღმდეგო მახასიათებელთა და აპოფატიკური ენის დახმარბით. დაო უხილავია, მიუწვდომელია, უფორმოა, სრულყოფილია, უცვალებელია, უსახელოა, აღავსებს ყოველივეს და ყოველივეს შემოქმედია. ის ყოველივეზე უადრეს არსებობდა, მიწამდეც და ცამდეც. ის არის სამყაროს პირველსაწყისი. ამრიგად, ჩვენს წინაშეა მონისტური თეორია, რომელიც ავლენს აბსოლუტურ ერთობას სამყაროში.
 
დაოსიზმის კოსმოგონიური კონცეფცია შემდეგში მდგომარეობს: დაოსგან უპირველეს ყოვლისა წარმოიშვა ერთიანი, ანუ დიადი ერთეული, მისგან კი - ორი პირველადი არსი: "იანი" და "ინი" - დადებითი და უარყოფითი, რომლებიც წარმოადგენენ და მოიცავენ ყველა დანარჩენ ურთიერთწინააღმდეგობას: ნათელი - ბნელი, მამრობითი - მდედრობითი და ა. ს. შემდეგ მათ წარმოშვეს ცა, მიწა და ადამიანი, მათგან კი დასაბამს იღებს ყოველი ქმნილება.
 
დაო არა მარტო ნებისმიერი არსების აბსოლუტური დასაწყისია, არამედ, ამავდროულად, ის ჰარმონიაში იცავს ყოველ ბუნებრივ მოვლენას. მისი ენერგია აუცილებელია და უნებლიეა. ის ადამიანის უზენაესი მიზანია. ადამიანი უნდა მიისწრაფვოდეს დაოში გადალახოს საკუთარი თავი. ჰარმონიის ამგვარი მიღწევის უმთავრესი საშუალებაა სიმშვიდე, ვნებათაგან გათავისუფლება, პირველყოფილ უბრალოებასთან დაბრუნება.
 
ძირითადი იდეა, რომელსაც დაოსიზმი გვთავაზობს, - ცნობილი "უ-ვეი" - შეიძლება დაყვანილ იქნას დევიზამდე "არაფერი აკეთო" ან "აკეთე ყველაფერი ისე, რომ არაფერი აკეთო". ადამიანი რომ დაოს შეერწყას და ჰარმონიაში იყოს გარესამყაროსთან, დაოსისტურმა ტრადიციამ შეიმუშავა მისტიკური პრაქტიკა, რომლის პირველი სტადიაა განწმენდა, მეორე - გაცისკროვნება, როდესაც სათნოება მეტად აღარ ითხოვს შეგნებულ ძალისხმევას, არამედ უნებლიედ ჩნდება, და მესამე - შინაგანი ერთობა. პოტენციურად ყველა ადამიანს აქვს უნარი იაროს დაოს გზით. დაოსიზმმა თავისი აგდებული დამოკიდებულება გამოაცხადა სიმდიდრისადმი, ხორციელი სიამოვნებებისადმი და ცოდვის დაგროვებისადმი და ჩამოაყალიბა აზრთა წყობა, რომელიც კლასიკური კონფუციანელობისადმი დიამეტრალურად საწინააღმდეგოა.
 
მოგვიანებით დაოსიზმი მაგიის, ალქიმიის და საიდუმლო მისტიურ რიტუალთა სისტემად გადაგვარდა. ტაო-ლინგის (I ან II სს. ქრ. შ.-დან) შრომებმა დაოსიზმს მკაფიო გარეგნული ორგანიზება მიანიჭა: დაფუძნდა მრავალი მონასტერი, როგორც მამათა, ასევე დედათა, რომელთაც ბევრი საერთო ჰქონდა ბუდისტურ მონასტრებთან, ასევე ტაძრები, რომლებშიც განთავსებული იყო სხვადასხვა ღვთაებათა ყოველგვარი გამოსახულება.
 
ჩინურ მისტიციზმს თავის ძირითად საწყისებში ბევრი საერთო აქვს ნეოპლატონიზმთან, რომელთანაც აახლოვებს არა მარტო შემეცნებისთვის მიუწვდომელი საბოლოო ერთობის საკითხი, რომლის წვდომა მხოლოდ ინტუიციით, სულიერი დაძაბულობით და ექსტაზით არის შესაძლებელი, არამედ იმ შეხედულებებითაც, რომ აბსოლუტური საწყისი შეუძლებელია გაიგივებულ იქნას როგორც მთლიანად მატერიალურ სამყაროსთან, ასევე მის რომელიმე ნაწილთანაც.

გაგრძელება იქნება.
Назад к содержимому