სწავლანი > საეკლესიო სამართალი
საეკლესიო კანონთა კომენტატორები და მათი მნიშვნელობა
ავტორი: პროფ. მიხაილ ანდრიას ძე ოსტროუმოვი. ამონაწერები ნაშრომიდან: Очерк православного церковного права. Отдел второй. О памятниках церковного права, как источнике науки церковного права.
თევდორე ბალსამონის კომენტარები
1. ცნობები ავტორის შესახებ. — თევდორე ბალსამონი (1), მისი საკუთარი სიტყვების თანახმად, კონსტანტინოპოლის მკვიდრი იყო და თანაც "ნამდვილი კონსტანტინოპოლელი" (Ἐγὼ δέ Κωσταντινουπολίτης ὢν ἀκραιφνέστατος...) (2). სწორედ კონსტანტინოპოლში მიიღო მან ბრწყინვალე განათლება და, სავარაუდოდ, უსმენდა იმ მრავალ იურისტს, რომლებითაც, მისი თქმით, იმ დროს სავსე იყო იმპერიის დედაქალაქი (3). ბიზანტიელები მას "სამყაროს თვალს" უწოდებდნენ. შემდეგ ის აქ იკავებდა ნომოფილაქსისა და ქარტოფილაქსის თანამდებობებს; თავდაპირველად დიაკვანი იყო, მოგვიანებით კი, სავარაუდოდ, მღვდელმსახურის ხარისხიც მიიღო (4). პატრიარქი ფილოთეოსი მას "ბრძენ ნომოფილაქსს" (ὁ σοφός νομοφύλαξ) უწოდებს (5).
ერთ-ერთ თავის ტრაქტატში ბალსამონი ამბობს, რომ ქარტოფილაქსის თანამდებობას მაშინ იკავებდა, როდესაც კონსტანტინოპოლის პატრიარქი თეოდოსიოსი (6) იყო და, რომელსაც კათედრა 1178–1183 წლებში ეპყრა. სავარაუდოდ, დაახლოებით ამავე პერიოდში ის ვლაქერნის პროტოსად (πρῶτος, იღუმენი ანუ წინამძღვარი) დაინიშნა.
1190 წელს ისააკმა, რომელსაც სურდა კონსტანტინოპოლის კათედრაზე იერუსალიმის პატრიარქის, დოსითეოსის, აყვანა, იქიდან განდევნილი ლეონტის ნაცვლად, და რომელსაც ეშინოდა, რომ მსგავსი ჩარევა საეკლესიო წესებთან წინააღმდეგობაში არ მოსულიყო, ამ საკითხზე რჩევისთვის მიმართა ბალსამონს, როგორც "იმ დროის ყველა რჯულმცოდნეს შორის ყველაზე გამოცდილს, რომელიც დიდი ანტიოქიის, ღვთის ქალაქის, საყდარს განაგებდა" (7).
ნიკიტა ხონიატის მოწმობით, ისააკ ანგელოზს სურდა ბალსამონის კონსტანტინოპოლის საყდარზე აყვანა (ნიკიტა მუნტანის შემდეგ, 1191 წელს), რათა ეკლესიის სათავეში დაეყენებინა ეს "სამართალმცოდნეობის ყოვლადნათელი შუქურა" (λόχνος τῆς τῶν νόμων τηλαυγίας πάμφωτος) (8).
იმავე ნიკიტას მოწმობით, ისააკ ანგელოზის დროს, 1193 წელს, ბალსამონი ანტიოქიის პატრიარქად დაინიშნა, მაგრამ ანტიოქიაში, რომელიც 1100 წლიდან ლათინთა (ჯვაროსანთა) მფლობელობაში იმყოფებოდა, ის არ ყოფილა; მთელი ამ დროის განმავლობაში კონსტანტინოპოლში ცხოვრობდა და იქიდან მართავდა თავის სამწყსოს.
ზუსტად არ არის ცნობილი, როდის გარდაიცვალა ბალსამონი (9), მაგრამ 1195 წელს ის ჯერ კიდევ ცოცხალი იყო, რადგან ამ წელს (10) დაწერა თავისი პასუხები ალექსანდრიის პატრიარქ მარკოზის შეკითხვებზე. დაახლოებით ამავე პერიოდში დაწერა მან ლექსიც, რომელშიც თავის კომენტარს ფოტიოსის ნომოკანონზე უძღვნის პატრიარქ გიორგი ქსიფილინოსს (1193–1199) (11).
1. ბალსამონის თხზულებები
ბალსამონი, უპირველეს ყოვლისა, კანონიკური მწერალია, რადგან თითქმის ყველა მისი თხზულება საეკლესიო სამართალს განეკუთვნება. მისი უმთავრესი ნაშრომია ფოტიოსის ნომოკანონის სრული შემადგენლობის განმარტებები, შემდეგი სათაურით: "წმინდა და საღვთო კანონთა, წმინდა და ყოვლადქებულ მოციქულთა, მსოფლიო და ადგილობრივ, ანუ კერძო წმიდა კრებათა და სხვა წმიდა მამათა კანონების განმარტება; აგრეთვე იმ მოქმედი და არამოქმედი კანონების მითითება, რომლებიც კანონთა წინ მოთავსებულ 14 ტიტულშია განთავსებული; შედგენილი სამეფო და საპატრიარქო ბრძანებით, უწმინდესი ღვთის დიდი ეკლესიის თავმდაბალი დიაკვნის, ნომოფილაქსის, ქარტოფილაქსისა და ვლაქერნის პროტოსის (იღუმენის), თევდორე ბალსამონის მიერ, რომელიც გარკვეული დროის შემდეგ გახდა ღვთის ქალაქის, დიდი ანტიოქიისა და მთელი აღმოსავლეთის პატრიარქი" (12).
მნიშვნელობით მეორე ნაშრომად უნდა მივიჩნიოთ ალექსანდრიის პატრიარქ მარკოზის მიერ დასმულ 64 კითხვაზე გაცემული 64 პასუხი, შემდეგი სათაურით: "ალექსანდრიის უწმინდესი პატრიარქის, უფალ მარკოზის, კანონიკური კითხვები და მათზე ანტიოქიის უწმინდესი პატრიარქის, უფალ თევდორე ბალსამონის პასუხები" (13).
გარდა ამისა, ბალსამონს ეკუთვნის შემდეგი მსჯელობები:
- საპატრიარქო პრივილეგიების შესახებ (χάριν τῶν πατριαρχικῶν προνομίων);
- ეპისტოლე პაპიკიონის მონასტრების წინამძღვარ თეოდოსისადმი რიასითშემოსილთა (ბერების) შესახებ (Ἐπιστολὴ πρὸς τὸν καθηγητὴν τῶν κατὰ τὸν Παπίκιον μοναστηρίων κ. Θεόδοσιον, περὶ τῶν ῥασοφόρων);
- ეპისტოლე ფილიპოპოლისის მიტროპოლიტისადმი მათემატიკური წიგნების წაუკითხველობის შესახებ (იმის შესახებ, რომ ისინი არ უნდა იკითხებოდეს);
- მსჯელობა მონასტრის ტაძრებში სამგზისი ნიშნით მოწოდების შესახებ (Μελέτη περὶ τῆς εἰς τοὺς θείους ναοὺς τῶν μοναστηρίων γινομένης μετακλήσεως διὰ σημαντηρίων τριῶν);
- ეპისტოლე გუნდრუკზე, რომელსაც პატრიარქი კათაკმევლობის დღეს არიგებს (Ἐπιστολὴ πρὸς τὸν ἐπὶ τῶν κρίσεων, χάριν τῶν δοδομένων θυμιαμάτων ἐτησίως παρὰ τοῦ πατριάρχου κατὰ τὴν ἡμέραν τῆς κατηχήσεως);
- მსჯელობა ორი თანამდებობის - ქარტოფილაქსისა და პროტეკდიკის შესახებ;
- მოსაზრება (Διάγνωσις) სინოდში განხილულ საკითხზე, შეიძლებოდა თუ არა ერთი და იგივე კაცი დაქორწინებულიყო ორ მესამე ხარისხის ბიძაშვილზე, და
- ეპისტოლე ანტიოქიელთა მიმართ იმ მარხვების შესახებ, რომელთა დაცვაც მათ ყოველწლიურად მართებთ (14).
ჩვენამდე ასევე მოაღწია "ბალსამონის განმარტებამ სინოდურ პასუხებზე, რომლებიც პატრიარქ ნიკოლოზ გრამატიკოსის დროს მიეცა ქალაქგარეთ (კონსტანტინოპოლის გარეთ) მოღვაწე ზოგიერთი ბერის შეკითხვებს" (15).
ჩვენამდე მოაღწია აგრეთვე ბალსამონის რამდენიმე ეპისტოლემ (16).
ბალსამონს მიეწერებოდა "საეკლესიო განწესებათა კრებული (Collectio tripartita)" (17) და ანტიოქიის პატრიარქის ეპისტოლე გარდენის, ანუ აკვილეიის, მთავარეპისკოპოსისადმი(2060), მაგრამ ისინი ბალსამონს არ ეკუთვნის.
2. ტექსტი, განმარტებული ბალსამონის მიერ
რაც შეეხება ბალსამონის უმთავრეს ნაშრომს, ის, როგორც ითქვა, წარმოადგენს ფოტიოსის ნომოკანონის სრული შემადგენლობის განმარტებას. როგორც ცნობილია (18), ფოტიოსის ნომოკანონი ორი ნაწილისგან შედგება:
1) პირველი ნაწილი იყოფა 14 ტიტულად, რომლებიც, თავის მხრივ, თავებისგან შედგება, და პირველ რიგში შეიცავს: მეორე ნაწილში მოთავსებულ კანონებზე ციფრულ მითითებებს და, მეორე მხრივ, საერო კანონებს, რომლებიც იუსტინიანეს კანონმდებლობის სხვადასხვა ნაწილიდან შემოკლებული ამონარიდების სახითაა მოყვანილი; ეს კანონებიც მხოლოდ ციფრებით არის მითითებული.
2) მეორე ნაწილი შეიცავს თავად საეკლესიო კანონების ტექსტს ისტორიულ-ქრონოლოგიური თანმიმდევრობით, რომელიც, როგორც ცნობილია, ასევე ისტორიული გზით ჩამოყალიბდა.
ბალსამონმა თავისი განმარტება ორივე ნაწილზე დაწერა: როგორც საერო, ისე საეკლესიო კანონებზეც. როგორც ჩანს მისი ნაშრომის სათაურიდან და მისივე წინასიტყვაობიდან (19), ის ამ ორ განმარტებას ორ განსხვავებულ ნაშრომსად კი არ განიხილავდა, არამედ ერთი და იგივე კომენტარად, ერთ მთლიანობად მიიჩნევდა. იმ ნაწილში, რომელიც კანონთა განმარტებებს შეიცავს, ის ხშირად მიუთითებს პირველი ნაწილის განმარტებებზე, როგორც მის მიერვე განმარტებული იმავე სინტაგმის ნაწილზე (τοῦ παρόντος συντάγματος).
პირველი ნაწილის, ანუ მასში მოცემული კანონების განმარტებისას, ბალსამონმა, ბუნებრივია, განმარტებები მხოლოდ ნომოკანონის სხვადასხვა ტიტულის იმ თავებს დაურთო, რომლებშიც ეს კანონები იყო მოთავსებული, ხოლო ყოველგვარი განმარტების გარეშე დატოვა ის თავები, რომლებშიც ამ კანონებზე არავითარი მითითება არ ყოფილა (150-ზე მეტი თავი). ამასთან, ნომოკანონის ტექსტს, რომელსაც ის განმარტავდა, მან პირველად უწოდა ტექნიკური სახელწოდება: κείμενον, მაშინ როდესაც მანამდე ამ ტექსტს უბრალოდ νόμος ეწოდებოდა. თავად განმარტებას ის სქოლიონს (σχόλιον) უწოდებს.
საეკლესიო კანონებიდან ზოგიერთი საერთოდ განმარტების გარეშეა დატოვებული, ჩვეულებრივ, ამის მიზეზის მითითებით (20). გენადისადმი მიწერილი ეპისტოლეს განმარტება, რომელიც ზონარასგან არის აღებული, ხელნაწერთა გადამწერმა თავად ეპისტოლეს ტექსტში ჩართო და ამჟამადაც ტექსტში იბეჭდება (21).
3. შემთხვევა, რომელიც ბალსამონის კომენტარის დაწერის მიზეზი გახდა.
ნომოკანონის პირველი ტიტულის მე-9 თავის განმარტებაში ბალსამონი მოგვითხრობს ერთ შემთხვევაზე, რომელმაც მეფესა და პატრიარქს ბალსამონისთვის ფოტიოსის ნაშრომის განმარტების საბაბი მისცა.
ამასიის მიტროპოლიტი ლეონი, მიუხედავად პატრიარქ მიხეილ ანქიალოსის სამგზის შეხსენებისა, მთელი წლის განმავლობაში არ ნიშნავდა ეპისკოპოსს ამინსოსის (Ἀμινσός) საყდარზე. პატრიარქი ამ საქმეში ჩაერია იუსტინიანეს 123-ე ნოველის პირველი თავის საფუძველზე, რომელიც ფოტიოსის ნომოკანონშია მოთავსებული (I, 9). ამ კონსტიტუციის საფუძველზე, სამგზისი შეხსენების შემდეგ, ის თავს უფლებამოსილად მიიჩნევდა, აერჩია და ხელი დაესხა ეპისკოპოსისთვის მიტროპოლიტის გვერდის ავლითაც კი. მაგრამ მას უპასუხეს, რომ 123-ე ნოველის ეს ადგილი ბასილიკებში მიღებული არ არის და, შესაბამისად, მოქმედი კანონის ძალა დაკარგა (22).
პატრიარქმა უპასუხა, რომ უსამართლო იყო ნომოკანონში დაწერილი რომელიმე ნაწილის გადადება, რადგან, მისი აზრით, ეკლესია ნომოკანონს ერთგვარ ღვთივწერილ ფიქალთა მსგავსად მიიჩნევდა, ანუ აღიარებდა, რომ მის ყველა ნაწილს თანაბარი ავტორიტეტი ჰქონდა.
საქმე იმპერატორისა და სინკლიტის განსახილველი გახდა, რომლებიც იმავე მოსაზრებას ადგნენ, რასაც პატრიარქის მოწინააღმდეგეები. მაშინ პატრიარქს გაუჩნდა აზრი, რომ აუცილებელი იყო ნომოკანონის ორივე ნაწილის ძალისა და მნიშვნელობის გარკვევა. ამ განმარტების შრომა დაევალა ბალსამონს, როგორც ყველაზე გამოცდილ იურისტს, რომელსაც, პატრიარქის ქარტოფილაქსის თანამდებობის დაკავების გამო, ხელთ ჰქონდა ყველა საშუალება თავისი ამოცანის წარმატებით შესასრულებლად.
ამრიგად, ბალსამონის განმარტების დაწერის მიზეზი ნომოკანონსა და ბასილიკებს შორის კოლიზია გახდა.
წყაროები და შენიშვნები:
_________________________
1. ბალსამონის შესახებ: Cave, Hist. litterar. II, 264. – Ceillier, Histoire des auteures ecclesiastiques, XIV, 825. – Oudinus, Commentar, II, 1606. – Beveregius, Synodicon, Proleg. p XV. – Fabricius, Bibliolh. gr. ed Harless, X, 873–882. – Heimbach, De Basilicorum origine, p 130–132. – Biener, Geschichte der Novell, 210–218. De collection. can. eccl. graec. p. 30. Revision des justin. Codex, 43. – Witte, Die leges restitutae. – Моtreuil, Histoire, III, 488, 432. – Heimbach, Encycl. Ersch and Gruber, 86, S. 390, 163. – Plolegom Basilicorum, t. VI, p. 187. – Zachariae, Die griechische Nomokanones, 17. Beitrage zur kritik und Restitution der Basiliken. Memoires de l’Akademie de St. Petersbourg. 1877. JGR. III, Prolegom. p. VIII. VI, p. VI. – რუსული ლიტერატურა მითითებულია § 51-ში, შენ. 1872. გარდა ამისა: Профессор B. А. Нарбеков, Толкование Вальсамона на номоканон Фотия. Казань 1889.
2. 2044 В толков. на 28 пр. Халкид. соб.
3. მარკოზ ალექსანდრიელისადმი მიწერილ პასუხებში. Σύντ. IV, р. 451.
4. პრესვიტერის ხარისხში უფრო მოხერხებული იყო ის დაენიშნათ ვლაქერნის პროტოსად.
5. არმენოპოლის შენიშვნაში. Σύντ. V, 128.
6. Σύντ. IV, 562. (პავლოვთან, 50-я гл. Кормч. стр. 451).
7. Хониат, Царств. Исаака, II, 4.
8. Хониат, II, р. 531.
9. Оudinus-ი, ბალსამონის გარდაცვალების თარიღად უსაფუძვლოდ მიიჩნევს 1214 წელს (Comment. р. 1607), და ამტკიცებს, რომ ის ანტიოქიის პატრიარქი იყო 28 წლის განმავლობაში.
10. Неimbach, ერშთან და გრუბერთან, 86, S. 391. – Mortreuil, III, 490. ბევერეგის და ფაბრიციოსის მიხედვით - 1193 წელს..
11. Σύντ. I, 3–4.
12. Ἐξηγησις τῶν ἱερῶν καὶ ϑείων κανόνων τῶν τε ἁγίων καὶ πανεφημων Ἀποστολων, καὶ τῶν ἱερων οἰκουμενικῶν συνόδων, ἀλλὰ μὴν καὶ τῶν τοπικῶν ἤτοι μερικῶν, καὶ τῶν λοιπῶν ἁγίων πατερον, πρὸς δὲ καὶ δὴλωσις τῶν ἐνεργούντων νόμων καὶ μὴ ἐνεργούντων, τῶν ἀναταττομενων ἐν τοῖς δέκα πρὸς τοῖς τέσσαρσι τίτλοις τοῖς κατ’ ἀρχὴν τῶν κανόνων χειμένοις, πονηϑεῖσα κατὰ πρόσταξιν βασιλικὴν καὶ πατριαρχικὴν Θεοδόρῳ τῷ εὐτελεῖ διακόνῳ τῆς ἁγίωτάτης τοῦ Θεοῦ μεγάλνς ἐκκλησίας, νομοφύλακι, χαρτοφύλακι, καὶ πρώτῳ τῶν Вλαχερνών τῷ Βαλσαμὼν [τῷ μετὰ χρονους τινὰς γεγονότι πατριάρχῃ Θεουπόλεως μεγάλης Ἀντιοχείας, καὶ πάσης ἀνατολῆς].
13. ამ პასუხების წინასიტყვაობის დასასრულს ვკითხულობთ:
"მამის, ძის და წმიდა სულის სახელით. კითხვები, რომლებზეც პასუხები სჭირდებოდათ სარაცინთა ქვეყანაში მცხოვრებ და მათი მმართველობის ქვეშ მყოფ ქრისტიანებს, წარდგენილი მარკოზის, ალექსანდრიის პატრიარქთა შორის უკანასკნელის მიერ, ჩვენი ღვთისმოსავი და ქრისტესმოყვარე მეფის, უფალ ისააკ ანგელოზის მეფობისას, და უწმინდესი და მსოფლიო პატრიარქის, უფალ გიორგის დროს, რომელთა წლები გაამრავლოს ღმერთმა დღეთა სიმრავლით. თებერვლის თვეში, მე-18 ინდიქტიონს (ἐπινεμήσεως ιγʹ), ჩვენი უფლისა და ღმერთის, მაცხოვრის იესუ ქრისტეს განკაცებიდან 1203 წელს (ᾀσγʹ)". Σύντ. VI, 447–8.
ეს, სავარაუდოდ, მოგვიანებით ტექსტში შეტანილი სქოლიონია. ბევერეგიუსი აქ ანაქრონიზმს ამჩნევს: პატრიარქი გიორგი მხოლოდ 1199 წლამდე იყო პატრიარქი, ხოლო 1203 წელს პატრიარქი იოანე კამატერი იყო. ამიტომ, თუ კითხვები გიორგისა და ისააკის დროს იქნა წარდგენილი, ეს 1203 წლამდე უნდა მომხდარიყო (მართალია, ისააკი 1203 წელს მეორედ იყო იმპერატორი, მაგრამ პატრიარქი ამ დროს კამატერი იყო). ამიტომ იგი 1203 წელს ასწორებს 1198 წლით (ᾀρ4γʹ), ხოლო ინდიქტიონის მე-13 წელს — მე-11 წლით. Beveregius, Synodicon, Proleg XV. (Migne, СХХХVІІ col. 21–22).
როგორც ზემოთ ვნახეთ, მორტრეილი და ჰაიმბახი მარკოზის კითხვებსა და ბალსამონის პასუხებს 1195 წლით ათარიღებენ. იხ. ზემოთ.
14. მარკოზის კითხვებზე პასუხები და რვავე მსჯელობა გამოცემულია Σύντ. IV, p. 448–580. ასევე მინეს გამოცემაში, СХХХVIII, col. 951–1076 (ლეონკლავიუსის მიხედვით) და 1259–1382 (კოტელიერის მიხედვით, ტ. III).
მოსაზრება ერთი და იმავე პირის ორ მესამე ხარისხის ბიძაშვილთან ქორწინების შესახებ რუსულ თარგმანში გამოცემულია პროფ. პავლოვის მიერ, "კორმჩაიას წიგნის" 50-ე თავი, М. 1889, стр. 445.
15. გამოცემულია სინტაგმაში, IV, p. 417, და მინეს გამოცემაში, СХХХVIII, col. 937.
16. გამოსცა E. Miller-მა, Annuaíre de l’association pour l’encourag des etudes Graec. 18 (1884), 8–19. (ეს გამოცემა ხელთ არ მქონდა).
17. იხ. ზემოთ.
18. იხსენიება ოუდინთან, Commentar. II, col. 1611. როგორც ჩანს, ეს არის ანტიოქიის პატრიარქ პეტრეს ეპისტოლე და არა ბალსამონისა.
19. იხ. ზემოთ.
20. უპირველესად, ბალსამონის კომენტარი (რა თქმა უნდა, თვით ნომოკანონის ტექსტთან ერთად) 1561 წელს პარიზში გამოიცა ერთ ლათინურ თარგმანში, რომელიც ჯენტიან ჰერვეტმა შეასრულა. თარგმანი შესრულდა ხელნაწერიდან, რომელიც ჰერვეტმა ბრიოკის ეპისკოპოს იოანე ტილიუსისგან მიიღო ტრიდენტში ყოფნის დროს, სადაც იმხანად ცნობილი ლათინური ტრიდენტის კრება მიმდინარეობდა.
ამ გამოცემის სათაურია: Canones sanctorum apostolorum, conciliorum generalium et particularium, sanctorum patrum Dionysii Alexandrini, Petii Alexandrini martyris, Tarassi Constantinopolitani, Gregorii Thaumaturgi, Athanasii, Basilii, Timothei, Theophili, Amphilochii, Gennadii, Niconis, Methodii, Theodori Studitae, Nicephori, Damasceni, Theodoreti, Chrysostomi, Dionysii Areopagitae et aliorum veterum theologorum, Photii Cpol. patriarchae. Prefixus est Nomocanon, id est canonum et legum imperialium de ecclesiastica disciplina conciliatio, et in certos libros seu titulos distributio. Omnia commentariis amplissimis Theodori Balsamonis Antiocheni patriarchae explicata, et de Graecis conversa, Gentiano Herveto interprete, a Bibliotheca D. Jo. Tilii Briocensis episcopi Parisus. MDLXI, apud Guillelmum Morellium Typographum regium, in fol.
"აპოკ. რედ." შენიშვნა: ზემოთ დამოწმებულ ტექსტში ლათინური სათაური რამდენიმე ადგილას აშკარად დამახინჯებულია OCR-ის ან გადმოტანის შედეგად, მაგალითად Petii, Giegorii, Chrysestomi, commentarus, gracis, epise და სხვ. ამიტომ ზემოთ ლათინური სათაური არ ისევე დავტოვეთ, როგორც ნაშრომშია, შეუსწორებლად. ჩვენი სამუშაო პრინციპების თანახმად, ნაშრომში დამოწმებულ წყაროებს ხელუხლებლად ვტოვებთ. ტექსტის კრიტიკული დადგენა კი ცალკე შემოწმებას მოითხოვს.
იმავე წელს ჰაინრიხ აგილეუსმა (Agylaeus) ერთ-ერთი ნომოკანონი ბალსამონის განმარტებებით (ე. ი. პირველი ნაწილი) ახალი ლათინური თარგმანით გამოსცა, რომელიც შესრულებული იყო ამერბახის ხელნაწერის მიხედვით (რომლითაც ბონეფიდიუსი და კოიეტი სარგებლობდნენ), და იგი ბაზელში გამოსცა შემდეგი სათაურით:
Photii, patriarchæ Cpolitani Nomocanonus, sive e legibus et canonibus compositum opus, quod merito Pontificium Jus Graecorum voce. Una cum annotationibus Theodori Balsamonis patriarchæ postmodum Antiocheni nunc primum ex el viri Bonifacii Amerbacbi libraria Henr. Agylae auspicus in latium deductus, sive latinitate donatus cum gratia et privilegio ad annos sex. Basilere per Joannem Oporinum, MDLXI, in fol.
1615 წელს კრისტოფერ ჟიუსტელმა პარიზში გამოსცა ნომოკანონის (ე. ი. პირველი ნაწილის) ბერძნული ტექსტი, რომელიც პალატინის ხელნაწერის მიხედვით იყო მომზადებული, აგილეუსის თარგმანთან ერთად, შემდეგი სათაურით: Nomocanon Photii patriarchæ Constantinopolitani cum commentariis Theodori Balsamonis patriarchæ Antiocheni. Christophorus Justellus ex Bibliotheca palatina nunc primum græcè edidit accessere ejusdem Photii, Nili metropolitæ Rhodi, et anonymi tractatus de synodis oecumenicis ex Bibliotheca Sedanensi ab eodem Juscello nunc primum græcè editi Lutetiæ Parisiorum, apud Abrahamum Pacard anno CIO. IO CXV cum privilegio legis christianissimi, in 4.
"აპოკ." რედ. შენიშვნა: აქაც ლათინური სათაურები რამდენიმე ადგილას აშკარად დამახინჯებულია. ამიტომ, მათი "გამოსწორება" თვითნებურად არ ვცადეთ და წყაროს ტექსტი უცვლელად დავტოვეთ.
მხოლოდ 1620 წელს პარიზელმა წიგნის გამყიდველებმა, რომელიღაც დაკარგული ხელნაწერის მიხედვით, რომელიც შევსებული იყო ვატიკანისა და აქილა გარლენის ხელნაწერებით, პარიზში გამოსცეს სინტაგმის სრული ბერძნული ტექსტი 14 ტიტულად, ფოტიოსის რედაქციით და ბალსამონის განმარტებებით, ანუ ორივე ნაწილი, ჰერვეტის ლათინურ თარგმანთან ერთად; ამასთან, ნომოკანონისთვის, ანუ პირველი ნაწილისთვის, მათ ჰერვეტის თარგმანი აგილეუსის თარგმანს შეადარეს.
თუმცა, ამ გამოცემის ბერძნული ტექსტი ჰერვეტის თარგმანს იმ მხრივ არ შეესაბამებოდა, რომ მასში მრავალი ადგილი აკლდა. გამოცემის სათაურია: Canones SS. apostolorum, conciliorum generalium et provincialium: sanctorum patrum epistolæ canonicæ, quibus præfixus est, Photii Constantinopolitani patriarchæ, Nomocanon, id est canonum et legum imperatoriarum conciliatio, et in certos titulos distributio omnia commentarus amplissimis Theodori Balsamonis Antiocheni patriarchæ explicata, et de græcis conversas Gentiano Herveto interprete, e Bibliotheca. R. D. Jo Tilii Briocensis episcopi, accessit hac editione textus ex codicibus manuscriptis erutus, et cum latino locis innumeris emendato comparatus Lutetiæ Parisiorum, Typis Regiis, MDCXX, cum privilegio Regis christianissimi, in folio.
1661 წელს ვილჰელმ ველიუსმა (Voellius) და ჰაინრიხ ჟიუსტელმა (Justellus) 1615 წლის ნომოკანონის გამოცემა კარდინალ მაზარინის ხელნაწერის მიხედვით შეასწორეს და კვლავ გამოსცეს აგილეუსის თარგმანთან ერთად თავიანთ Bibliotheca juris canonici veteris-ში, p. 785–1165.
კრისტოფერ ჟიუსტელის გამოცემა გადაბეჭდა მინემ, СІV, col. 975.
დაბოლოს, 1672 წელს ოქსფორდში გამოჩნდა ბევერეგიუსის (ბევერიჯის) ცნობილი გამოცემა, რომელიც შეიცავს ბალსამონის, ზონარასა და არისტინეს განმარტებებს კანონებზე, ანუ ფოტიოსის ნომოკანონის მეორე ნაწილზე, ანუ სინტაგმაზე, და რომელიც რამდენიმე (ექვსი) ხელნაწერის საფუძველზეა მომზადებული, შემდეგი სათაურით: Synodicon sive Pandecte (იხ. Mortreuil, Histoire, III, 440–442).
ბევერეგიუსის გამოცემა მინემ ხელახლა გამოსცა Patrologia-ში, СХХХVIII და CXXXVIII ტომებში.
ბალსამონის კომენტარის უახლესი გამოცემა, როგორც ფოტიოსის ნომოკანონის პირველ ნაწილზე (ანუ საკუთრივ ნომოკანონზე), ისე მეორე ნაწილზე, ანუ კანონთა სინტაგმაზე, ეკუთვნის რალისა და პოტლის, მათ მიერ გამოცემულ ათენის სჳნტაგმაში. იქ პირველ ტომში, ტრაპეზუნტის ხელნაწერის მიხედვით, გამოცემულია ნომოკანონი ბალსამონის განმარტებებით, ხოლო მეორე, მესამე და მეოთხე ტომებში გამოცემულია მისი განმარტებები კანონებზე, ზონარასა და არისტინეს განმარტებებთან ერთად. აქ გამომცემლები ძირითადად ბევერეგიუსით, აგრეთვე სხვა გამოცემებითაც სარგებლობდნენ.
გამოცემა ათენში 1852, 1853 და 1854 წლებში გამოჩნდა.
კანონთა განმარტებების რუსული თარგმანი გამოცემულია მოსკოვის სასულიერო განათლების მოყვარულთა საზოგადოების მიერ, ზონარასა და არისტინეს განმარტებებთან ერთად.
21. ქალკ. 5; კართ. 96, 99, 103, 104, 109, 110, 113, 131, 132, 141; ბას. დიდი. 15 და 16.
22. Biener, Kritische Zeitschrift für Rechtswissenschaft und Gesetzgebung des Auslandes. B. 28, S. 181.
_________________________
წყარო: Очерк православного церковного права : Ч. 1-. / [Соч.] М. Остроумова, экстра-орд. проф. Харьковск. ун-та. – Харьков, тип. Губ. правл., 1893. / Ч. 1: Введение в православное церковное право.
https://azbyka.ru/otechnik/Mihail_Ostroumov/ocherk-pravoslavnogo-tserkovnogo-prava-chast-1-vvedenie/2_40#source