საუბრები ბიბლიაზე - რომელმაც ქრისტე შეიყვარა. იობის წიგნის წმიდა მამებისეული განმარტება. 3 - აპოკალიფსისი

ახლა ვიწყებთ საუბარს იობის წიგნის იმ ნაწილზე, რომელსაც პირობითად შეიძლება ვუწოდოთ როგორც თეოლოგიური, ისე ზნეობრივი. შემდგომში საუბარი იქნება იობის კამათზე თავის მეგობრებთან.

ამ ბიბლიური ტექსტის ნაწილი თეოლოგიურად შეიძლება ჩაითვალოს იმიტომ, რომ იობისა და მისი მეგობრების მონოლოგებში ასახულია მრავალი უმნიშვნელოვანესი დოგმატური თემა, რომლებიც ეხება ღვთის შესახებ მოძღვრებას – მის შემოქმედებით და განგებულებით მოღვაწეობას, აგრეთვე – ბიბლიურ კოსმოლოგიას, ანთროპოლოგიასა და ესქატოლოგიას.

გარდა ამისა, იმის გათვალისწინებით, თუ რამდენად აღსავსეა იობის წიგნის ამ ნაწილის ტექსტი მომავალ მესიასთან დაკავშირებული წინასახეობრივ-წინასწარმეტყველებითი მითითებებით და მისი მომავალი მაცხოვნებელი ღვაწლის აქ წარმოდგენილი ტიპებით, შეგვიძლია ვთქვათ, რომ ძველ მართლმადიდებელ ეგზეგეტთა გაგების შესაბამისად, აქ განსაკუთრებით ნათლად იკვეთება ქრისტეს ღმერთკაცობისა და მის მიერ აღსრულებული გამოსყიდვის თემა.

იობის წიგნი ასევე ეხება მნიშვნელოვან თეოლოგიურ პრობლემას – თეოდიცეას, რომელიც პირდაპირ არის დაკავშირებული კითხვასთან ქვეყნად ბოროტების წარმოშობის შესახებ, და ასევე, ბიბლიურ მოძღვრებასთან ბოროტების როლზე ადამიანის ცხოვრებაში. ეს თემა პირდაპირ მიგვიყვანს იობის წიგნის ამ ნაწილის მეორე უმნიშვნელოვანეს და სპეციფიკურ თავისებურებასთან, კერძოდ, აქ მოცემულ და ნათლად გამოხატულ ზნეობრივ სწავლებასთან.

ამ ბიბლიური ტექსტის ზნეობრივი შემადგენელი, ერთის მხრივ, სრულად ასახავს ძველი აღთქმის ადამიანის მდგომარეობას, რომელიც დაცემულ, ცოდვილ წუთისოფელში ჯერ კიდევ ქრისტეს მოსვლამდე ცხოვრობდა, თუმცა, მეორე მხრივ, წინასწარ მიუთითებს მართალი იობის სასოებაზე, რაც უკვე ახალაღთქმისეულ რეალობას, კერძოდ, ქრისტიანულ მცნებებს უკავშირდება, რომლებიც ღმერთსა და ადამიანს შორის არსებული ურთიერთობის არაძველაღთქმისეულ და აბსოლუტურად განსხვავებული  ხატებამდე მიგვიყვანენ.

ამასთან ერთად, ჩვენთვის იობის წიგნის ამ ნაწილში განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია წმიდა მამათა განმარტება და ამ ბიბლიური წიგნის ძირითადი მოქმედი პირების – ტანჯული იობისა და მისი მეგობრების – ურთიერთობის ხასიათის გაგება. სწორედ აქ იშლება მათი სახეები უდიდესი სისრულით, წარმოაჩენენ მათ ნამდვილ სიღრმისეულ მისწრაფებებს, სურვილებს, აზროვნების ჭეშმარიტ გამოხატულებას, თეოლოგიურ პოზიციას: ყველაფერს იმას, რაც – უკვე წიგნის დასასრულ ნაწილში – მიგვიყვანს ღვთის მიერ იობის გამართლებამდე და მისი მეგობრების სიტყვების დაგმობამდე.

ამრიგად, ყურადღება უნდა გავამახვილოთ იმაზე, რომ ძველი ეგზეგეტების მიერ იობის წიგნის ამ ნაწილის განმარტების აუცილებელ შემადგენელ ნაწილს წარმოადგენს მისი ტიპოლოგიური ინტერპრეტაცია. ამის შესაბამისად, იობი და მისი მეგობრები, როგორც ჭეშმარიტად ძველაღთქმისეული წმიდა ისტორიის მოქმედი პირები, ამავდროულად, აღიქმებიან როგორც ახალაღთქმისეული რეალობის "ცოცხალი ტიპები". ამ გაგებით, ჩვენ მოგვიწევს დაკვირვება ხასიათების, ქმედებების, სიტყვებისა და აზრების თუ რომელ თვისებებსა და თავისებურებებში იკვეთება მომავალი ახალაღთქმისეული სინამდვილის მკაფიო ნიშნები – ღვთისაგან პასუხის მომლოდინე იობსა და მასთან მოდავე მეგობრებში. როგორც გვახსოვს, წმიდა მამათა ტრადიცია იობში ხედავს ერთდროულად თვით ქრისტეს ტიპს და, ამასთან, მისი ეკლესიისას, მართალის მეგობრებში კი – ერეტიკოსთა გამოხატულებას. ჩვენ აუცილებლად დაგვჭირდება დანახვა იმისა, თუ როგორ ჰპოვეს ამ იდეებმა კონკრეტული ასახვა წმიდა მამათა განმარტებებში.

ამრიგად, მივმართოთ იობის წიგნის მე-3 თავის დასაწყისს. აღვნიშნავ, რომ მთელი ეს თავი წარმოადგენს იობის მონოლოგს. ეს მონოლოგი იწყება იმით (იობ. 3:1–19), რომ იობი გმობს იმ წამს, რომელშიც იგი ჩასახულ იქნა, და იმ მომენტს, როდესაც იშვა ქვეყანაზე. ის ნანობს, რომ ჯერ კიდევ დედის საშოში არ მოკვდა, – მაშინ ხომ იმწამსვე გადასახლდებოდა ქვესკნელში და არ განიცდიდა ყველა იმ ტანჯვასა და გასაჭირს, რომელთაც ამჟამად იტანს:

ხანგრძლივი დუმილის შემდეგ, სადაც მხოლოდ ტანჯულის უხმო გლოვა და მისი გასაჭირის თანამგრძნობ მეგობართა ცრემლები ჩანს, იობი ბოლოს და ბოლოს ალაპარაკდება, და აღმოჩნდება, რომ მისი სიტყვები თამამი და საშინელია. მართალი ამჟამად მადლობას კი არ უძღვნის ღმერთს ყველაფერ იმისთვის, რაც მის თავს ხდება, როგორც ამას ადრე აკეთებდა და ამბობდა: "უფალმა მომცა, უფალმა წაიღო, კურთხეულ იყოს უფლის სახელი" (იობ. 1:21). ამჟამად ის, პირიქით, მწარედ და სასოწარკვეთილად შესძახებს და თავის სიტყვას იწყებს არა მადლიერებით, არამედ წყევლით.

რა თქმა უნდა, იობი აქ წყევლის არა ღმერთს, არამედ ქვეყანაზე საკუთარი გაჩენის დღეს. თუმცა, როგორც ჩვენ გვესმის, ყოველი ადამიანისათვის შობის დღე დგება ღვთის განგებულებით, რომელსაც ყველა ჩვენგანი შემოჰყავს ქვეყნიერებაში. მაშ, ხომ არ არის ტანჯულის მიერ საკუთრი ჩასახვისა და შობის დღეთა ასეთი წყევლა თავისი შემოქმედის მრისხანე უარყოფა? არის თუ არა იგი – სიძულვილის სიტყვა, რომელიც მიმართულია ამქვეყნად მისი მოსვლის მიზეზისადმი – ღმრთისადმი?

უნდა ვაღიაროთ, რომ წმიდა მამები, იობის სასოწარკვეთილებით აღვსებული ბიბლიური სიტყვების განმარტებაში, ზოგჯერ მაინც გარკვეულწილად ამრგვალებენ "მკვეთრ კუთხეებს" და მათ მეტაფორული ან ზნეობრივ-ალეგორიული, ან კიდევ – ზუსტად საპირისპირო მნიშვნელობით გადააზრებას ცდილობენ. ასე, მაგალითად, წმიდა იოანე ოქროპირი არაერთგზის ამტკიცებს, რომ "იობი არსად ამბობს, რომ უსამართლოდ იტანჯება და არა აქვს ცოდვები..." (Святитель Иоанн Златоуст. Commentaire sur Job. Т. I. SC. 346. 11. 2. S. 326. Русский перевод: Библейские комментарии. Книга Иова. С. 74), მიუხედავად იმისა, როგორც ამას არაერთგზის ვიხილავთ შემდგომში, რაოდენ მტკიცედ და ხაზგასმით აღნიშნავს ტანჯული იობი ბიბლიური ტექსტის ფურცლებზე საკუთარ უბიწოებას.

თუმცა ეგზეგეტები ხშირად მაინც იძულებულნი არიან აღიარონ იობის სიტყვების უკიდურესი სიმკვეთრე და მრისხანე პირდაპირობა შემოქმედის მიმართ. ასე, მაგალითად, ღვთისადმი მიმართული იობის სიტყვების კომენტირებისას, რომელთაც იგი წარმოთქვამს უკვე მეგობრებთან კამათის დასასრულისთვის – "მტარვალად მექეცი, შენი ძლიერი მკლავით მებრძვი" (იობ. 30:21), – წმიდა გრიგოლ დიდი პატიოსნად აღიარებს (თუმცა შემდეგ ცდილობს ეს ყველაფერი განმარტოს მეტაფორულად), რომ იობი აქ პირდაპირ ღმერთს ბრალს სდებს სისასტიკეში (Святитель Григорий Великий. Moralia in Job. XX. 62. PL. 76. Col. 174BC).

წმიდა მამათა რწმენით, კერძოდ, წმიდა გრიგოლ დიდის მიხედვით, იობმა, რა თქმა უნდა, იცოდა, რომ ყველა უბედურება მას მისდევს ეშმაკის ბოროტი ნებით, რომ მას ეხება არა უფლის მარჯვენა, არამედ ღვთისმბრძოლი სატანის ხელი. მაგრამ ამასთან ერთად, ის შემთხვევით როდი ამბობს თავის ერთ-ერთ სიტყვაში: "ღვთის ხელი შემეხო" (იობ. 19:21). იობს ესმის, რომ ეშმაკმა მიიღო ხელმწიფება ყოველივე ამაზე თვით ღმერთისგან (შეადარეთ: იობ. 1:11) (Святитель Григорий Великий. Moralia in Job. XIV. 59. PL. 75. Col. 1069C-1070A). ამასთან, იობს შეგნებული არა აქვს თავისი მრავალი ჭირის ჭეშმარიტი მიზეზი (ოლიმპიოდორეს თქმით, იობმა "არ იცოდა თავის გასაჭირთა მიზეზი Олимпиодор. Kommentar zu Hiob. 26. PTS. 24. S. 331)), ხედავს მათში მხოლოდ სასჯელს, მისთვის გამოგზავნილს ღმერთისგან, რომელიც, როგორც მას ეჩვენება, მოსდევს მას იმ ცოდვების გამო, რომელიც არ ჩაუდენია. ამგვარად, წმიდა გრიგოლის თქმით "ნეტარი იობი მართლაც ამბობდა, რომ ისჯებოდა ყოველგვარი დანაშაულის გარეშე" (Святитель Григорий Великий. Moralia in Job. XXIII. 30. PL. 76. Col. 269A). ამით, იობის შეგნებაში მაინც იმყოფებოდა აზრი, რომ მისი ჭირ-ვარამის წყაროა თვით უფალი. აქედან – ასეთი მცდარი რწმენის გამო – არის ყველა ის მწარე სიტყვა საყვედურისა, რომელიც მიმართული შემოქმედისადმი.

ამრიგად, წმიდა იოანე ოქროპირის თქმით, ამას წარმოთქვამს "არა უკეთური, არამედ ტანჯული" (Святитель Иоанн Златоуст. In Justum et Beatum Job. 4. 2. PG. 56. Col. 578. Русский перевод: Святитель Иоанн Златоуст. О праведном и блаженном Иове. 4. 2. // Творения. Т. 6. Кн. 2. С. 936).

ამასთან ერთად, იობის პირადი ტრაგედიის გარეგანი საფარველისა და მისი საჩივრების მიღმა ღვთაებრივი სისასტიკის შესახებ, ეძებენ ტანჯულის ასეთი გამონათქვამების სიღრმისეულ, წინასწარმეტყველურ და თეოლოგიურ აზრს. წმიდა მამები მათში უპირველეს ყოვლისა ხედავენ იმ საყოველთაო სასოწარკვეთილების ასახვას, რომლითაც ძველაღთქმისეულ ხანაში იყო მოცული კაცთა მთელი მოდგმა – პირველქმნილი ცოდვით დაცემისა და ღმრთისგან ჩამოშორების გამო.

იობის მწარე სიტყვები – ეს არის თავის შემოქმედთან შეხვედრის იმ წყურვილის გამოხატულება, რომელიც ყველა დროებაში ტანჯავდა ადამიანს ამქვეყნად ქრისტეს მოსვლამდე; ეს არის – ძიება ღმერთთან ზიარების იმ სიხარულისა, რომლისგანაც განძარცვული იქნა კაცობრიობა ცოდვით დაცემის გამო.

რა თქმა უნდა, იობი აქ გმობს საკუთარ ბედსაც: გასაჭირს, ტანჯვას, განცდილ დამცირებებს, ბოლოს, ღვთის მიერ მიტოვების მდგომარეობას; და ამასთან ერთად, ის სთხოვს უფალს გამოეხმაუროს არა მხოლოდ მას, ევედრება მოვიდეს არა მარტო იობთან. ტანჯული ამავე დროს სასოწარკვეთილად მოუხმობს მომავალ ქრისტეს, თითქოს მთელი კაცთა მოდგმის ბაგეებით მეტყველებს და წინასწარმეტყველურად განჭვრეტს ყოველ ჩვენთაგანთან ქრისტეს, ჩვენი საერთო მაცხოვრისა და გამომსყიდველის მომავალ მოსვლას. ის მოუხმობს ღმერთს ერთდროულად და საკუთარ თავთანაც და მთელ კაცობრიობასთანაც.