პაპიზმის მეტასტაზები მართლმადიდებლობაში
და ეკლესიის კრებითობაბიზანტიური პატრიარქიზმი, პენტარქიული მწვალებლობა, ბერძნული ეთნოფილეტიზმი, რუსული ნიკონიანელობა, სინოდალური ოლიგარქიზმი, სერგიანელობა
ნაწილი IV
პაპიზმის შეღწევა რუსეთის ეკლესიაში პატრიარქ ნიკონის დროიდან
საეკლესიო ურთიერთობები რუსეთის ეკლესიისა კონსტანტინოპოლის საპატრიარქოსთან დამყარდა ზომიერი გრეკოფილობის გავლენით, რომელიც თავიდან გამოიხატებოდა რუსების მიერ ყოველივე ბერძნულის ბრმა კოპირებით, რომელიც იდეალიზირებული ჰყავდათ. ხაზს გავუსვამთ - ხდებოდა გვიანდელი ბიზანტიური, და არა ძველ-საეკლესიო წეს-განგებების კოპირება.
როგორც ზემოთ აღინიშნა, ჩვენში (რადგან ავტორი რუსია იგულისხმე რუსეთში - "აპოკ." რედ.) გრეკოფილობის ძლიერი ამოხეთქვა მოხდა ალექსი მიხეილის ძის მეფობის დროს, რომელიც ოცნებობდა თავისი ძალაუფლების ქვეშ გაეერთიანებინა მთელი ქრისტიანული აღმოსავლეთი და თურქების ბატონობისგან გაეთავისუფლებინა კონსტანტინოპოლი. აღმოსავლეთის წეს-ჩვეულებათა უნიფიკაცია მას თავისი პოლიტიკის უმთავრეს შემადგენელ ნაწილად მიაჩნდა. მაგრამ მისმა რეფორმატორულმა საქმიანობამ რუსი ხალხის მასებში უკურეაქცია გამოიწვია. პირისპირ გადააწყდა რა ბერძნულ ფსევდო-ღვთისმოსაობას, რუსი ხალხი საკმაოდ იმედგაცრუებული დარჩა, და რომ არა სახელმწიფოს რეპრესიული ზომები, რეფორმები რუსეთში ვერ განვითარდებოდა და ვერ დამკვიდრდებოდა.
ნიკონის რეფორმამ გამოიწვია არა მარტო გრეკოფილობის შესუსტება რუსი საეკლესიო ერის ცნობიერებაში, არამედ ბიძგი მისცა განსაკუთრებულ ძველმოწესეობრივ პოლემიკურ ლიტერატურას, რომელიც უარყოფდა საეჭვო თეორიას ბერძნული ღვთისმოსაობის უპირატესობაზე რუსულ ღვთისმოსაობასთან შედარებით. შემდეგში საეკლესიო ხელისუფლებას არაერთხელ უწევდა ხალხის დარწმუნება იმაში, რომ რუსული და ბერძნული ეკლესიები სარწმუნოებრივად ერთი და იგივე ეკლესიებია, რისი დაჯერება მრავალ რუს ადამიანს არ სურდა.
რუსეთის ეკლესიის სახელწოდების ოფიციალურად "ბერძნულ-რუსულ" (Греко-Российская) ეკლესიად გადარქმევა მოწმობს მორწმუნეთა გონებაში ამ თეორიის გაძლიერებულ შთაგონებაზე, როგორც ნიკონიანური რეფორმის უმთავრეს საფუძველზე. ყველასთვის ნათელი იყო, როგორც კი სარწმუნოებრივ და საწესჩვეულებო საკითხებში ბერძნული უპირატესობის ქიმერა შეწყვეტს ბატონობას ხალხურ ცნობიერებაზე, დადგება ნიკონიანელობის სრული კრახი, ხოლო სახელმწიფო მოაკლდება თავისი იმპერიული გეგმების საფუძვლებს, რომლის მიხედვითაც მას უცხოტომელთა მძლავრებისგან უნდა გაეთავისუფლებინა მთელი ქრისტიანული აღმოსავლეთი.
აი მიზეზები, რომელთა გამოც ოფიციალური საეკლესიო ხელისუფლება იძულებული იყო ყოველი ღონე ეხმარა, რათა დაეცვა ნიკონიანელობის იდეოლოგიური ბაზა და მოეფიქრებინა ათასგვარი გამართლებანი. მაგრამ, XIX ს-ში გრეკოფილურ განწყობებს მორიგი დარტყმა მიადგა. ის გამოწვეული იყო მით, რომ რუსი ხალხი ახლოს გაეცნო თურქულ-ფანარიოტული უღლის ქვეშ მყოფი ერთმორწმუნე სლავების სავალალო მდგომარეობას, რომელშიც უსაშინელესი როლი ეპყრა ბერძნულ საეკლესიო იერარქიას, კონკრეტულად კონსტანტინოპოლის საპატრიარქოს.
სლავოფილურმა მსოფლმხედველობამ ხარისხობრივად მიიღო ახალი იმპულსი. ამან გამოიწვია ის, რომ XX ს-ის დასაწყისში რუსეთის ეკლესიის საუკეთესო წარმომადგენლები ცდილობდნენ პანელინიზმის იდეოლოგიური მარწუხებისგან და ნიკონიანური შტამპებისგან გათავისუფლებას, რომელთაც მათ თავს ახვევდნენ ორნახევარი საუკუნის განმავლობაში. ვიღაცა იმასაც კი აცხადებდა, რომ თურქებისგან კონსტანტინოპოლის გათავისუფლების შემდეგ სამეფო ქალაქის საპატრიარქო ტახტზე უნდა დამჯდარიყო რუსი, და არა ბერძენი პატრიარქი (1).
________________
1. ასე მიიჩნევდა მიტრ. ანტონი (ხრაპოვიცკი), რომელიც წინადადებით გამოდიოდა რუსი პატრიარქი დაესვათ იერუსალიმის კათედრაზეც. იხ.: Никон (Рклицкий), архиеп. Жизнеописание блаж. митр. Антония… Т. Х, стр. 47.
________________
გრეკოფილობის ყველაზე ცუდი მემკვიდრეობა, რომელიც რუსეთში მართლმადიდებლობის ბიზანტიური ფორმების მიღებასთან ერთად შეითვისეს, გახდა საეკლესიო მოწყობაში პაპისტური საწყისების თანდათანობითი აღზევება. ერთი მხრივ, რუსეთში, XVI ს-ში პატრიარქობის დაფუძნების გზით, გამოიხატებოდა ბერძნული ეკლესიისგან რუსეთის ეკლესიის სრული დამოუკიდებლობის სწრაფვა. მაგრამ მეორე მხრივ შეუძლებელია არ შევნიშნოთ, რომ თავისთავად პატრიარქობის ინსტიტუტი არ იყო განწყობილი კრებითობისადმი. მით უფრო, რომ პატრიარქობის ფორმა კვლავ გვიანბიზანტიური საეკლესიო რჯულმდებლობიდან და პრაქტიკიდან იყო ნასესხები მთელი თავისი უარყოფითი მხარეებით. ხოლო თუ გავითვალისწინებტ, რომ პენტარქიის შესახებ სწავლების თანახმად, რუსეთის საპატრიარქო ცვლიდა რომის საპატრიარქოს, რომელიც უკვე სქიზმაში იყო, ამან კიდევ უფრო დაუმატა პაპისტური ამბიციები მოსკოვის ახალგამომცხვარ პატრიარქს, რასაც ასევე წინ უძღოდა რუსეთის სახელმწიფოს პოლიტიკური გაძლიერება.
რუსულ საპატრიარქო ტახტზე ჩვენი პირველი შინგამოზრდილი პაპი საერთო აღიარებით გახლავთ პატრ. ნიკონი, ეროვნებით მორდოველი. მისი ზნეობრივი თვისებები სრულად შეესაბამებოდა დასავლეთის ყაიდის პაპისტურ მენტალიტეტს. ისტორიკოსებისა და თვითმხილველების შეფასებით, ის იყო უკიდურესად პატივმოყვარე, დიდგულა, ყოყოჩა და ქედმაღალი, იყო უხეში, სასტიკი და ხარბი - ანუ მას ჰქონდა ყველა თვისება იმისთვის, რათა გამხდარიყო ნამდვილი საეკლესიო ტირანი.
ის იყო არა მარტო რუსული პაპიზმის მერცხალი, არამედ მისი ყველაზე უკიდურესი ფორმის - პაპო-ცეზარიზმის სულისჩამდგმელი. როგორც ეკლესია, ასევე სახელმწიფო მას საკუთარ სამემკვიდრეო მამულად მკიაჩნდა, რომელიც მისი განკარგულებების უსიტყვო და უკონტროლო მორჩილებაში უნდა ყოფილიყვნენ. თავისი დესპოტიზმით მან აღაშფოთა არა მარტო მეფე, არამედ საკუთარი თავის წინააღმდეგ განაწყო მთელი იმდროინდელი რუსული საზოგადოება და ეკლესია. მისმა დამხობამ შემსუბუქების ერთგვარი ამოსუნთქვა გამოიწვია მის მიერ დევნილ ძველმოწესეებშიც და მისი რეფორმების მომხრეებშიც.
უკვე თავის საპატრიარქო ღირსებაში აღსაყდრებისთანავე ნიკონმა მოითხოვა, რათა ყველა (გამონაკლისის გარეშე) დამორჩილებოდა მას "რასაც კი აუწყებდა საღმრთო დოგმატებსა და კანონებზე", და აიძულა მეფეც, თავად-აზნაურობაც და მთელი წმიდა კრებაც საზეიმოდ დაედოთ ამაში ფიცი (Каптерев Н. Ф. იქვე. Т. 2, стр. 123). ამიტ ნიკონმა საზეიმოდ გამოაცხადა თავისი უცდომელობა სარწმუნოებრივ საკითხებში. საეკლესიო-სახელმწიფოებრივი ურთიერთოებები, რომლებიც რუსეთში ჩამოყალიბდა, ნიკონს არანორმალურად მიაჩნდა და აუცილებლად მიიჩნევდა საპატრიარქო ძალაუფლება სამეფო ძალაუფლებაზე მაღლა აეწია.
1653 წლის აგვისტოდან თავის ოფიციალურ სიგელებში ნიკონმა თვითნებურად მიისაკუთრა "დიდი ხელმწიფის" ტიტული რითაც მეფეს გაუტოლდა, ფაქტიურად კი გულისხმობდა მეთაურობას მასზე. "ნიკონი არ აჩერებდა მათაც, ვისაც სურდა დიდი ხელმწიფე ეწოდებინა მისთვის, რის გამოც ამ ტიტულს მას სულ უფრო და უფრო ხშირად განუკუთვნებდნენ. ხელმწიფე არა თუ არ ეწინააღმდეგებოდა ამას, არამედ თვითონაც, სხვების მსგავსად, დაიწყო ნიკონის წოდება დიდ ხელმწიფედ, რადგან ყოველმხრივ სურდა პატივი მიეგო და განსაკუთრებულ სიმაღლეზე აეყვანა მის მიერ გაღმერთებული "განსაკუთრებული მეგობარი" (იქვე. გვ. 137).
რადგან სურდა დოგმატურადაც გაემყარებინა "დიდ ხელმწიფედ" საკუთარი თავის გამოცხადება, ნიკონმა გამოიყენა არა მარტო ბიზანტიური რჯულმდებლობა, არამედ ლათინურ ცრუსწავლებებსაც არ მოერიდა. ასე, მაგალითად, ნიკონი იზიარებდა შეხედულებას, რომლითაც გამოდიოდა ინოკენტი III (1198-1216), პაპიზმის დიდი გარდამქმნელი მისი უსიტყვო პრიმატობის თვალსაზრისით. მისი სწავლების თანახმად პატრიარქი მსგავსია მზისა, რომელიც ანათებს მთელ სამყაროს, ხოლო საერო ძალაუფლება - მთვარე, რომელსაც საკუთარი ნათელი არ გააჩნია, არამედ ირეკლავს მას მზისგან.
ამ თეორიამ დასავლეთში, როგორც ცნობილია, გამოიწვია ის, რომ პაპებმა მათთვის დამახასიათებელი სამღვდლო უფლებამოსილებების გარდა საერო ძალაუფლებაც მიიღეს და ყველა გავლენიან დასავლელ ხელმწიფეზე ამაღლდნენ.
როგორც ვხედავთ, ნიკონის მიერ "დიდი ხელმწიფის" საერო ტიტულის მიღება, სამეფო რეგალიების მისაკურება და ტარება (როგორც ოდესღაც აკეთებდა ამას პატრ. მიქაელ კერულარიოსი), ზემოთხსენებულ სწავლებასთან ერთად, საკმაოდ თანხმიერი და ორგანული იყო პაპისტურ მწვალებლობასთან. "საეკლესიო ხელისუფლების საკუთარ განმარტებაში, რომ ის აღემატება მეფის ძალაუფლებას, - აღნიშნავს პროფ. ს. ზენკოვსკი,- ნიკონი სრულიად დაშორდა ხელისუფლებათა სიმფონიის ბიზანტიურ და რუსულ ტრადიციას და კათოლიკური ეკლესიის იმ თვალსაზრისზე დადგა, რომელსაც XI-XIII საუკუნეებში, იმპერატორთან ინვესტიტურისთვის ბრძოლაში გადმოსცემდნენ მას რომის პაპები. ის თითქმის სიტყვა-სიტყვით იმეორებდა პაპისტური ძალაუფლების არგუმენტებს, როდესაც წერდა, რომ რადგან მეფეები მღვდელმთავართაგან იღებენ ცხებას, ძალაუფლებასაც ეკლესიისგან იღებენ, ამიტომაც მათ, თავიანთი ღირსებისა და სულიერი ძალის მიხედვით, ეპისკოპოსებზე ნაკლები ძალა გააჩნიათ და მათზე დაბლა იმყოფებიან" (Зеньковский С. Русское старообрядчество. М. 1995, стр. 232).
ხაზს უსვამდა რა მოსკოვის საპატრიარქოს, როგორც რომის კათედრის ჩამნაცვლებელის მნიშვნელობას პენტარქიულ სისტემაში, ნიკონი პაპის ტიარის მსგავს მიტრას ატარებდა, ხოლო მისი ჩექმები მორთული იყო ჯვრებით, ზუსტად ისე, როგორც ეს აქვს რომის პონტიფიკოსს (См. Шляпкин И. А. Св. Димитрий Ростовский и его время. СПб 1891, стр. 64) (2).
________________
2. ჯვრები ფეხსაცმელებზე გამოისახებოდნენ იმისთვის, რათა პაპის ფეხების კოცნისას მათ შეხებოდნენ. იხ. იქვე.
________________
"როდესაც დიდი ხელმწიფე გახდა, ნიკონი უკიდურესად ამაყად და ზიზღითაც კი ეკიდებოდა თავის თანამსახურებს და თანამოძმე მღვდელმთავრებს; ის მუდმივად აგრძნობინებდა მათ საკუთარ დიდ ძალაუფლებას და მათ სრულ დამოკიდებულებას მისგან... მეტიც. ნიკონი მღვდელმთავრებთან მიმართებაში თავს ნებას აძლევდა ყოფილიყო უხეში და პირდაპირ შეურაცხყოფა მიეყენებინა მათთვის... არსებითად ნიკონი არ აღიარებდა საპატრიარქო და სამღვდელმთავრო ხარისხების იგივეობას და თანასწორობას. მისი თქმით: "პატრიარქი ქრისტეს ხატია, ხოლო ქალაქის ეპისკოპოსები - 12 მოციქულთა სახეები არიან, ხოლო სოფლის ეპისკოპოსები - 70 მოციქულთა". ან კიდევ, მისი განცხადებით, "პირველი მღვდელმთავარი (ანუ პატრიარქი) ქრისტეს ხატია, მიტროპოლიტები, არქიეპისკოპოსები და ეპისკოპოსები მოციქულთა და მოწაფეთა ხატი"( Каптерев Н. Ф. Указ соч. Т. 2, стр. 149). ანუ, ნიკონის სწავლებით, პატრიარქი - ეს თვით ქრისტესთან მსგავსებაა, ხოლო ეპისკოპოსები მხოლოდ მოციქულთა.
ასეთი შეხედულებები უკვე ხლისტობას წააგავს. სწავლებას პატრიარქზე, რომელიც მხოლოდ და მხოლოდ თანასწორთა შორის პირველი ეპისკოპოსია, ნიკონის იდეოლოგიაში ადგილი არა აქვს. ის ძალიან შორს გაცდა თავის ბიზანტიელ წინამორბედებს, რომლებიც "მოკრძალებით" ასწავლიდნენ (პატრ. მეთოდე), რომ პატრიარქები - მოციქულთა მემკვიდრეები არიან. "ნიკონი სხვა მღვდელმთავრებს თავის თანასწორად არ აღიარებდა, - ის არ იყო მათი თანასწორი, არამედ "უმაღლესი" და მათთან შედარებით "მამების მამა", "უკიდურესი მღვდელმთავარი", როგორც საკუთარ თავს უწოდებდა, ხოლო ყველა სხვა დანარჩენი ეპისკოპოსი - მხოლოდ მისდამი დაქვემდებარებული მსახურია, რომელთა პატივის აყრა "უსიტყვოდ" შეუძლია ნებისმიერ მომენტში" (იქვე. გვ. 150).
პატრიარქი ნიკონი და მეფე ალექსი მიხეილის ძე
ნიკონის დამოკიდებულება უქვემოესი სასულიერო დასისადმი კიდევ უფრო დამამცირებელი იყო. სრულიად სამართლიანად უთითებს პროფ. ნ. ფ. კაპტერევი, რომ ნიკონის ბრძოლა, რათა სასულიერო ხელისუფლება დამოუკიდებელი ყოფილიყო საეროსგან "მხოლოდ საპატრიარქო ძალაუფლების აღზევების მიზანს" ეფუძნებოდა. ეს, კაპტერევის შენიშვნით, მტკიცებდა მით, რომ "ნიკონის დროს, რომელიც ერთი შეხედვით იბრძოდა რათა საეკლესიო ხელისუფლება დამოუკიდებელი ყოფილიყო სახელმწიფოსგან, სასულიერო დასის მდგომარეობა ყველა მიმართებით უმძიმესი და დაკნინებული იყო, ვიდრე მისი წინამორბედების დროს" (Там же, стр. 176-177). "მღვდლები, კლიროსის სხვა წევრებთან ერთად, პატრიარქ ნიკონის თვალში ისეთი უმნიშვნელო ერთეულები იყვნენ, რომ ის, რომელიც ეკლესიასა და სახელმწიფოში ესოდენ მაღლა იდგა, სულაც არ ფიქრობდა მცირედით მაინც ეზრუნა მათზე, მით უფრო საკუთარ საქმედ გაეხადა მათი პრობლემები..." (Там же, стр. 153).
ის არ აღიარებდა, რომ მღვდლებს ჰქონდათ "შეკვრისა და გახსნის" უფლება, და მას მხოლოდ ეპისკოპოსებს მიაწერდა. "ნიკონი სასტიკად უსწორდებოდა მის წინაშე რაიმეში შემცდარ ადამიანებს, უქვემდებარებდა მათ ყოველგვარ ტანჯვას და წამებას... მისი საკუთარი განცხადებით ისეც ხდებოდა, რომ ის, პატრიარქი, საკუთარი ხელით ცემდა დამნაშავე პირებს, და ზოგჯერ ეკლესიაში და საკურთხეველშიც კი. რაც განსაკუთრებით დამახასიათებელია მისთვის, გახლავთ ის, რომ ასეთი პირადი მუშტი-კრივი და ანგარიშსწორება ნიკონს სრულიად კანონიერ და პატრიარქისთვის შესაფერის ქმედებად მიაჩნდა" (Там же, стр. 162-163).
აგრეთვე, ნიკონის ეპოქის თანამედროვეები და მრავალი დოკუმენტური მოწმობა გვარწმუნებს, რომ ნიკონი, პატრიარქობის დროს, თავის უზარმაზარ საეკლესიო ძალაუფლებას, განსაკუთრებულ მდგომარეობას სახელმწიფოში და გავლენას მეფეზე, იყენებდა კოლოსალური ქონების მოსახვეჭად, რომელსაც ის ძველი მონასტრების გაკოტრებით, სხვათა მიწებისა და ასევე გლეხთა საკუთრების მითვისებით იხვეჭდა, რომელთაც შემდეგ საკუთარ მონებად აქცევდა.
შედეგად, ნიკონის პირად მფლობელობაში აღმოჩნდა 3 დიდი, მდიდრულად მორთული და კიდევ კიდევ 14 მასთან მიერთებული მცირე მონასტერი, ასევე მრავალი სოფელი, დაბა, უდაბნო, ტბა, სხვადასხვა სავარგული და ა. შ. ამ მეურნეობიდან ნიკონმა შეიქმნა განსაკუთრებული, დამოუკიდებელი სამფლობელო, სადაც ის იყო პატარა მეფე, რომელიც საკუთარი ჭკუით უსწორდებოდა ყველას, ვინც კი არ აღიარებდა მის ძალაუფლებას.
ასეთი იყო ნიკონის პატრიარქობის სახე და ასეთივე იყო მის მიერ რუსეთის ეკლესიაში წარმოებული საწესჩვეულებო-საღვთისმსახურებო რეფორმა, რომელიც მან განსაკუთრებული ძალადობითა და თვითნებობით დანერგა. ჩამოსული ბერძნების მაგალითზე, რომლებიც მხოლოდ ერთ, ანგარებიან მიზანს ემსახურებოდნენ, ნიკონმა, დაუფიქრებლად დაგმო, შეურაცხყო და დასწყევლა მთელი რუსული სიძველე, რუსული საეკლესიო ჩვეულებანი, რომელსაც მრავალსაუკუნოვანი ისტორია ჰქონდა. მისი ძალადობის უცხადესი მაგალითია - ანგარიშსწორება კოლომნის ეპისკოპოს პავლეზე, რომელიც მისი პირადი განკარგულების შესაბამისად განხორციელდა, რადგან ეპისკოპოსი პავლე ნიკონის საეკლესიო რეფორმატორობას ეწინააღმდეგებოდა. ეს სასტიკი ანგარიშსწორება შემდეგში ნიკონს 166-67 წლის კრებებზე ბრალად წაუყენეს. დანარჩენი იერარქები იმდენად დაშინებულები იყვნენ ნიკონის ამ საქციელით, რომ უკვე ვეღარც ბედავდნენ "ნიკონის წამოწყებათა" წინააღმდეგ წასვლას.
ნიკონის "დიდმა მეუფებამ", როგორც იქნა, სრული იმედგაცრუება გამოიწვია მეფე ალექსი მიხეილის ძეში, რომელმაც აღიარა, რომ დაუშვა დიდი შეცდომა, როდესაც სრულიად მფარველობდა მის ძალაუფლებისმოყვარეობას. მეფე დარწმუნდა, რომ ნიკონის ქმედებები მხოლოდ თვით სამეფო ძალაუფლების პრესტიჟის დაკნინებისკენ მიემართება, თანაც, ამავდროულად, მას არანაირი სარგებლობა არ მოჰქონდა არც სახელმწიფოსთვის და არც საზოგადოებისთვის.
მოხდა სამეფო და საპატრიარქო ხელისუფლებათა ინტერესების გარდაუვალი შეტაკება, რომელთაგან თითოეული საკუთარ თავს სულიერ პრიზმაში ძალიან მაღლა უყურებდა. ამ შეტაკების სევდიანი შედეგები გარდაუვალად და ყველაზე ნეგატიურად აისახა რუსეთის ეკლესიის საეკლესიო მოწყობაზე.
"ნიკონის მმართველობამ არა თუ ეკლესიის სულიერი ძალაუფლება ვერ გააბატონა საერო ძალაუფლებაზე, არამედ პირიქით: მან ყველგან სახელმწიფო სფეროში აღძრა და განამყარა იმის შეგნება, რომ ერთი-მეორის გვერდით ორი დიდი მეფის - საეროსი და სასულიეროს არსებობა, სწორი, ჯანსაღი სახელმწიფოებრივი და საზოგადოებრივი განვითარებისთვის, სრულიად მავნეა და ამიტომაც არასასურველია. ამიტომაც სახელმწიფოსა და საზოგადოების ინტერესებში უნდა იყოს - ჰყავდეს მხოლოდ ერთი საერო დიდი მეფე, ხოლო პატრიარქი იყოს მხოლოდ მის დაქვემდებარებაში და თანაც მეფისგან ყოვლითურთ დამოკიდებული პირი, როგორც ეს ადრე, ნიკონის გაპატრიარქებამდე იყო " (და განსაკუთრებით, შევნიშნავთ ჩვენც, ბიზანტიის იმპერიაში, - ავტ.) (Там же, стр. 147).
ნიკონი დაამხეს და რუსეთის ეკლესიაში მყარად, უახლოესი ასწლეულის განმავლობაში განმტკიცდა ცეზარო-პაპიზმი. ეს იყო საზოგადოებრივი და საეკლესიო შეგნების რეციდივი, რომელსაც ნიკონის პაპო-ცეზარიზმისთვის სწრაფი და ქმედითი ალტერნატივა უნდა მოეძებნა. სამწუხაროდ, ვერც ეკლესიამ და ვერც სახელმწიფომ ვერ შეძლეს ამაღლებულიყვნენ იმის შეგნებამდე, რომ თავიანთი ურთიერთობანი აუცილებელია მოაწყონ თუნდაც სიმფონიის საწყისებზე, კრებითობის ძველ საფუძვლებთა დაბრუნებაზე რომ არაფერი ვთქვათ.
ცეზარო-პაპიზმმა რუსებს იმაზე ნაკლები უბედურება და ჭირვება როდი მოუტანა, ვიდრე ნიკონიანურმა პაპო-ცეზარიზმმა. პეტრე I-მა კარგად შეითვისა წარსულის გაკვეთილები და გადაწყვიტა საერთოდ მოესპო საპატრიარქო მმართველობა. მისი ეს გონივრული და სამართლიანი ქმედება დღემდე იწვევს რუს პაპისტ-პატრიარქისტებში უდიდეს მრისხანებას და გაღიზიანებას. ისინი საერთოდ ვერ ამჩნევენ, რომ პეტრე I უნდა გაკიცხონ არა პატრიარქობის გაუქმებისთვის, არამედ რუსეთის ეკლესიის კრებითობის განადგურებისთვის.
პატრიარქობის გაუქმების შემდეგ, პეტრე I-მა რუსეთის ეკლესიაში არ აღადგინა კრებითი საწყისები, არამედ დააფუძნა ე. წ. "უწმიდესი მმართველი სინოდი" - საეკლესიო მმართველობის არა იმდენად პროტესტანტებისგან ნასესხები სისტემა, როგორც ეს ლიტერატურაში მიაჩნიათ, რამდენადაც ბიზანტიელთაგან, რომელსაც "გარდამავალთ სინოდი" ეწოდებოდა და შედგებოდა შემთხვევით შერჩეულ იერარქთაგან, რომლებიც ჩამოდიოდნენ ან ხანგრძლივად იმყოფებოდნენ კონსტანტინოპოლში. ეს იყო ძალაუფლების წმიდად ოლიგარქიული ინსტიტუტი, რომელსაც თავისი სტრუქტურით არ შეეძლო ადგილობრივი ეკლესიის კრებითი აზრი გამოეხატა.
ასეთივე ოლიგარქიული დაწესებულება გახდა პეტრესეული "წმიდა სინოდი", რომლის შემადგენლობაში შედიოდნენ მღვდელმთავართა ვიწრო წრის წარმომადგენლები, რომლებიც იქ იმპერატორის პირადი განკარგულებით იყვნენ დანიშნულნი. ამრიგად, სინოდი, არ წარმოადგენდა რუსეთის ეკლესიის კრებითობის გამოხატულებას მმართველობის საკითხში, როგორც ამას გულისხმობდნენ პეტრესეული კანონმდებლები, რადგან პეტრეს რეფორმამ გამორიცხა კრებითობის მთავარი ინსტიტუტი - თვით ადგილობრივი საეკლესიო კრება, რომლის მონაწილეებს შეეძლებოდათ კრებითი ნებელობით აერჩიათ (და არ დაენიშნათ) წმიდა სინოდის შემადგენლობა და კანონიკურად მიეღოთ მონაწილეობა მთელ საეკლესიო მმართველობაში. შედეგად, რუსეთის იმპერიაში სინოდი იყო საერო სახელმწიფო ხელისუფლების მხოლოდ ერთგვარი ინსტრუმენტი, რომელიც მის მიერ მთელ რუსულ ეკლესიას მბრძანებლობდა.
ეს ყველაფერი უპირატესად გამოიხატებოდა სინოდში "ობერ-პროკურორის" თანამდებობით, რომელიც, როგორც იმპერატორის სანდო პირი, იყო სინოდის საქმეების ფაქტობრივი გამგებელი. ძირითადი სახელმწიფოებრივი კანონის 43-ე სტატია პირდაპირ აცხადებდა: "საეკლესიო მმართველობაში თვითმპყრობელი ხელისუფლება მოქმედებს უწმიდესი მმართველი სინოდის მეშვეობით, რომელიც მანვე დააარსა" (3).
________________
3. საინტერესოა, რომ მალე მსგავსი ცეზარო-პაპისტური სისტემა დაფუძნდა კონსტანტინოპოლის საპატრიარქოშიც. ეს მოხდა პატრ. სამოელ I-ის (1764-1780) რეფორმების წყალობით. სამოელმა ჩამოაყალიბა სინოდი, რომელშიც უცვლელი და მუდმივი წევრი უნდა ყოფილიყო 8 უხუცესი მღვდელმთავარი, რომელთა ეპარქიები კონსტანტინოპოლის ახლოს მდებარეობდნენ (ფაქტობრივად პატრიარქი და მისი ვიკარიუსები). მათ გარდა სინოდის შემადგენლობაში შეიყვანეს 4 "არხონტი" (ერისკაცი) ფანარიოტთა რიგებიდან, ასევე "დიდი ლოგოფეტი" (დაახლოებით რუსული ობერ-პროკურორის მსგავსი), რომლის მიერაც პატრიარქი კავშირებს ამყარებდა თურქეთის მთავრობასთან. განსხვავება მდგომარეობდა მხოლოდ იმაში, რომ რუსულ სინოდს თავმჯდომარეობდა მეთაური მიტროპოლიტი, ხოლო ბერძნულს - პატრიარქი. - იხ. См. Тальберг Н. Указ. Соч., стр. 78.
________________
თავისი შინაგანი არსით უწმიდესი სინოდი წარმოადგენდა იმავე ერთპიროვნულ ნებას, ოღონდ მოაზრებულს კოლექტიურ კატეგორიაში.
სხვაგვარად ამ მოვლენას შეიძლება ვუწოდოთ კოლექტიური პაპიზმი, რის მკაფიო დადასტურებასაც ვპოულობთ სინოდისთვის სულიერი რეგლამენტის და აღმოსავლეთ პატრიარქთა სიგელების მინიჭებით, თანაც უცნაური სახელწოდებებით: "ქრისტეში უსაყვარლესი ძმის" და "უწმიდესი ბატონის" სახით. ეს სახელები უთითებდნენ ბუნებაში წარმოუდგენელი ერთგვარი მრავალთავიანი ჰიდრის არსებობას კრებითი საეკლესიო ცნობიერების ნაცვლად, რომელიც ხორციელდებოდა ადგილობრივ და მსოფლიო კრებებზე. ამ უწმიდესი სინოდის არაკანონიკურობა და აშკარა ერეტიკულობა სახეზე იყო.
შეითავსა რა საეკლესიო მმართველობის გაუგონარი პროტესტანტული ფორმები ბიზანტიური და პოსტ-ბიზანტიური მემკვიდრეობის ყველაზე უარესი ტრადიციებით, რუსულმა ეკლესიამ თავისი პაპისტური ამბიციები გარდაუვალად გაავრცელა სხვა ერთმორწმუნე ავტოკეფალურ მართლმადიდებლურ ეკლესიებზეც. ამასთან დაკავშირებით საგულისხმოა კონფლიქტი საქართველოს ეკლესიასთან, რომელიც გაჩაღდა XX ს-ის დასაწყისში.
საქართველოს ეკლესია
საქართველოს ეკლესიის სიძველე და სამოციქულო წარმომავლობა, ვფიქრობთ, არავისთვის საეჭვო არ უნდა იყოს, ამიტომაც პირდაპირ გადავიდეთ მისი ავტოკეფალურობის საკითხზე. როგორც თეოდორ ბალსამონი II მსოფლიო კრების მე-2 კანონის განმარტებაში მოწმობს, ივერიის არქიეპისკოპოსს ანტიოქიის კრების მიერ ჯერ კიდევ V საუკუნეში მიცემული ჰქონდა დამოუკიდებლობა, რაც VII ს-ში სხვა საპატრიარქოების მიერაც იყო აღიარებული. სხვა წყაროები უფრო გვიანდელ თარიღებს აცხადებენ საქართველოს ეკლესიისთვის ავტოკეფალიის მინიჭების საკითხში, მაგრამ მათი ცნობები, როგორც ჩანს, მცდარია.
თავისი ისტორიის მთელი პერიოდის განმავლობაში საქართველო პერმანენტულ ომში იმყოფებოდა მრავალგვაროვან გარეგან მტრებთან, რაც, რა თქმა უნდა, საქართველოს ეკლესიაზეც აისახებოდა, რომელიც ამ მიზეზი გამო მუდმივ და უკიდურეს გაჭირვებაში იყო. არაბთა, თურქთა, სპარსთა, მონღოლ-თათართა მრავალსაუკუნოვანი შემოსევები მართლმადიდებელ ქართველებს უკიდურესად მძიმე მდგომარეობაში აგდებდა და აიძულებდა მათ დახმარებისთვის თხოვნით ერთმორწმუნე რუსეთისთვის მიემართათ. 1801 წ. იმპერატორ ალექსანდრე I-ის მანიფესტით საქართველო რუსეთს მიუერთდა. ამის შედეგი გახდა ის, რომ საქართველოს ეკლესიამ ძალიან მალე დაკარგა ავტოკეფალია. ყოველგვარი კრებითი გადაწყვეტილების გარეშე და ქართველ იერარქთა, მთელი სასულიერო დასისა და ხალხის სურვილის საწინააღმდეგოდ, საქართველოს ეკლესია შეერთებულ იქნა რუსეთის ეკლესიის შემადგენლობაში ეგზარქატის უფლებებით. ივერიის ბოლო კათალიკოსი ანტონ II, რომელიც უწმიდესმა სინოდმა 1810 წელს მიიწვია საქართველოს საეკლესიო საკითხებთან დაკავშირებით, უკან აღარ დაბრუნებულა, რადგან 1827 წელს ნიჟნი ნოვგოროდში გარდაიცვალა.
1811 წელს მის ადგილას საიმპერატორო დადგენილებით დაინიშნა ივერიის ეგზარქოსი, რომელმაც უწმიდესი სინოდის წევრად ყოფნის უფლება მიიღო. მიუხედავად იმისა, რომ საქართველოს ეკლესიის შეყვანა რუსეთის ეკლესიის შემადგენლობაში ითვალისწინებდა ავტონომიის უფლებას, მალე მისი უმცირესი ნიშნებიც კი გაქრა.
უკვე 1817 წელს ეგზარქოსები საქართველოში ნიშნავდნენ რუსი ეროვნების მღვდელმთავრებს ისე, რომ არ ითვალისწინებდნენ მართლმადიდებელი ქართველების ნება-სურვილს; საქართველოს საეკლესიო ქონება გადაეცა რუსეთის ხელისუფლებას, გამოვლინდა ღვთისმსახურების, საეკლესიო მმართველობისა და განათლების სფეროებში რუსიფიკაციის ტენდენციები, და ეს ყველაფერი ქართველი ეროვნების მოსახლეობის ინტერესების საწინააღმდეგოდ. მართალია, უმცირესი დოზით, მაგრამ მაინც, ეს ყველაფერი გვახსენებს ბერძნების მიერ სლავ ხალხთა ავადსახსენებელ ელინიზაციას. ასეთმა მდგომარეობამ შედეგად ქართველთა პროტესტი გამოიწვია და XIX ს-ის ბოლოს მათში ავტოკეფალიის განწყობა უფრო გააძლიერა.
1905 წელს სრულიად რუსეთის საეკლესიო კრების წინასაკრებო მომზადების მონაწილეებმა მოისმინეს ქართველი ეპისკოპოსის კირიონის მოხსენება "ეროვნული პრინციპი ეკლესიაში", რომელიც ბრწყინვალედ იყო არგუმენტირებული, ძველ-საეკლესიო ტრადიციის სულისკვეთებით გამსჭვალული და კანონიკური სამართლის ნორმებით გამართული. მოხსენება იწყება ეკლესიაში ხალხურობის პრინციპის აღიარებით და უძველესი დროიდან მისი არსებობით. ეპისკოპოსის აზრით, საქართველოს "აქვს თავისი ეროვნული ეკლესიის დამოუკიდებლად არსებობის უფლება ეკლესიაში ხალხურობის პრინციპის საფუძველზე, რომელიც ქრისტიანული რწმენის დასაბამიდან არის აღიარებული".
თავისი შეხედულების დასაბუთებისას, ეპ. კირიონი ყველას შეახსენებს: "საკმარისია გავიხსენოთ სულიწმიდის გარდამოსვლა მოციქულებზე, რომლებმაც ღმერთი იმწამსვე ადიდეს სხვადასხვა ენებზე და შემდეგ უქადაგეს სახარება წარმართებს, ყველას თავ-თავიანთ ენაზე". სწორედ ეს გახდა შემდეგში თვითმყოფადი ეროვნული ავტოკეფალური ეკლესიების დაფუძნების საფუძველი, რომლებიც თავიდან ცალკეული პარიკიებისგან შედგებოდა, არ ჰქონდა გარეგანი ორგანიზება, მაგრამ შემდეგ უპირატესად ეროვნულ-ნაციონალური პრინციპით გაერთიანდა.
ეროვნული ეკლესიების ასეთი დაცალკევებული არსებობა ხელს არ უშლიდა მათ შინაგან სულიერ ერთობას ქრისტეს ჭეშმარიტების აღიარებაში. და მხოლოდ ზოგჯერ თუ გამოჩნდებოდა მცდელობები ერთი ქვეყნის ქრისტიანებს ძალადობრივად დაემორჩილებინათ სხვები, წაერთმიათ მათთვის სულიერი თავისუფლება, დამოუკიდებლობა და დაეთრგუნათ მათი ეროვნული თვითმყოფადობა, რამაც გამოიწვია საეკლესიო ერთობის რღვევა, უსასრულო არეულობანი და განხეთქილებანი.
"ძირითადი კანონიკური განწესება, - წერს შემდგომ ეპ. კირიონი, - რომლითაც აღიარებულია ეროვნების მნიშვნელობა საეკლესიო მოწყობასთან მიმართებაში, არის კანონისტებისთვის ცნობილი მოციქულთა 34-ე კანონი... ამ განწესების პირდაპირი აზრით, მართლმადიდებლურ ეკლესიაში ყოველ ეროვნებას სასულიერო დასის თავისი უმაღლესი წარმომადგენელი უნდა ჰყავდეს". მაგრამ ამ კანონის არასწორმა ინტერპრეტირებამ ადმინისტრაციულ-იმპერიული მოდელის თარგზე ეკლესიაში ძირითადი სახალხო პრინციპის დამახინჯება გამოიწვია და გარდაქმნა იგი ტერიტორიულ დაწესებად, რამაც ეკლესიას უთვალავი უბედურება მოუტანა. აგრძელებს რა თავის სიტყვას, ეპ. კირიონი აღნიშნავს, რომ სწორედ "... ფედერატიულმა სისტემამ მისცა ჩვენს აღმოსავლურ ეკლესიას მნიშვნელოვანი უპირატესობები ეროვნული თვალსაზრისით".
ამ უპირატესობის დაცვას გვავალდებულებენ თვით კრებითი განწესებანი: "დაცული იყოს თითოეული ეკლესიის ჩვეულება". ის, რომ ამ კანონში ლაპარაკია ადგილობრივ ეკლესიათა ეროვნულ დამოუკიდებლობაზე ჩანს კანონის განწესებიდან, რათა სამთავროს წინამძღვარი "დგინდებოდეს თავისი ეპისკოპოსების მიერ", და არა სხვა ადგილობრივ ეკლესიათა ჩარევის შედეგად. ეს, რა თქმა უნდა, უმთავრესი გარანტიაა "ადგილობრივ ჩვეულებათა დასაცავად", როგორც სამართლიანად აღნიშნავს ამას ეპ. კირიონი.
ამასთან, ძველი ეკლესიისთვის უცხო იყო მისწრაფება ამ ტრადიციათა სრული უნიფიკაციისადმი, და ეკლესიათა შორის კანონიკურ და საწესჩვეულებო-საღვთისმსახურებო განსხვავებულობას დასაშვებად მიიჩნევდა, რომლებსაც არ შეეძლო და მართლაც არ ეწინაღმდეგებოდა ქრისტიანულ ერთობას პირველ საუკუნეებში. ამიტომაც "საეკლესიო ურთიერთობებში, - აცხადებს ეპ. კირიონი, - ყოველი ხალხი უნდა სარგებლობდეს თვითგამორკვევის თავისუფლებით", რადგან "აქვს უფლება განვითარდეს თავისი ეროვნული სულისკვეთებით". შეჯამებაში ეპ. კირიონი ასკვნის: "ეკლესიათა და ერთა შორის ერთობა უნდა მოხდეს თანასწორობის და არა შთანთქმის პრინციპით" (См.: Журналы и протоколы заседаний Высочайше учрежденного Предсоборного Присутствия. Т. 3. СПб. 1907, стр. 55-58).
საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის პროექტი წინასაკრებო მომზადებამ უარყო. საკითხი თანდათანობით მუსირებდა თვით 1917 წლამდე და თავისი გადაწყვეტა მხოლოდ რუსეთში საიმპერატორო ძალაუფლების დამხობის შემდეგ მიიღო. 1917 წლის 12 მარტს მართლმადიდებელმა ქართველებმა მცხეთის საეკლესიო კრებაზე, რომელზეც ეპისკოპატი, კლირიკოსები და ხალხი მონაწილეობდა, თვითონ მიიღო თავისი ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენის გადაწყვეტილება. ავტოკეფალიის გამოსაცხადებლად საფუძვლები საკმაოდ კანონიერი იყო.
მცხეთის კრების ოფიციალურ დოკუმენტში პირველ რიგში მითითებული იყო, რომ საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალური არსებობა "შეწყვეტილ იქნა სრულიად ანტიკანონიკურად" და, რომ მისი გაუქმება "არ ექვემდებარებოდა არანაირი ძალის კომპეტენციას, მსოფლიო საეკლესიო კრების გარდა" (См.: Скурат К. Е. Указ. соч. Т. 1, стр. 52). საეგზარქოსო გაუქმდა და 1917 წლის სექტემბერს სასულიერო დასმა და მრევლმა სრულიად საქართველოს კათოლიკოსად ეპ. კირიონი აირჩია (1917-1918). უწმიდესმა სინოდმა, პაპისტურ შეგნებაზე აღზრდილმა და გამონაკვებმა, მცხეთის კრების საქმეები კანონიკურად არ აღიარა, თუმცა, ამ საკითხის საბოლოო გადაწყვეტა რუსეთის ეკლესიის უახლოესი ადგილობრივი კრების მოწვევამდე გადადო.
ახალარჩეულმა პატრიარქმა ტიხონმა 1917 წლის 29 დეკემბერს, კრების სახელით, თავის სპეციალურ ეპისტოლეში განაცხადა, რომ საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის გამოსაცხადებლად აუცილებელი სახით საჭირო იყო იმ ეკლესიის ნებართვის მიღება, რომლის იურისდიქციაში შედის თავისთვის დამოუკიდებლობის მოსურნე ეკლესია. ვრცლად მსჯელობს რა ამ საგანზე, ტიხონმა დასკვნის სახით საქართველოს ეკლესიის წარმომადგენლებს შესთავაზა რატომღაც "სინანულით" მიემართათ არა ადგილობრივი კრებისთვის, არამედ ჯერ უწმიდესი სინოდისთვის (რომელიც ტიხონის დროს დაარსდა), ამის შემდეგ კი თავიანთი საქმე ადგილობრივი კრების სამსჯავროსთვის გადაეცათ (პატრ. ტიხონის ეპისტოლეს სრული ტექსტი იხ.: იქვე, გვ. 55-59). გამაოგნებელია, მაგრამ ფაქტია - ტიხონმა წმიდა სინოდი მისსავე დროს უწმიდესი სინოდის მემკვიდრედ ჩათვალა, რომელიც 1917 წლამდე არსებობდა! როგორც მოსალოდნელი იყო, რუსეთის ეკლესიაში საპატრიარქო მმართველობის აღდგენამ სულაც არ აღადგინა კრებითობა, არამედ მას მხოლოდ პაპისტური ამბიციები შესძინა.
ამ უკანონო მოთხოვნაზე საქართველოს ახალმა კათალიკოსმა ლეონიდემ (1918-1921) 1919 წლის 5 აგვისტოს თავისი ეპისტოლეთი უპასუხა. კათალიკოსი ამტკიცებდა, რომ საქართველო, რომელიც ას წელზე მეტი ხნის წინ რუსეთს ერთიანი პოლიტიკური ძალაუფლების ქვეშ შეუერთდა, არასოდეს ავლენდა სურვილს მას საეკლესიო მიმართებითაც შეერთებოდა.
ამ დამოუკიდებლობას პირველ წლებში უწმიდესი სინოდიც აღიარებდა, და საქართველოს ეკლესიის შიდა საქმეებში ჩარევის სურვილს არ ავლენდა. საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის გაუქმება იყო საერო ხელისუფალთა ძალადობრივი და საეკლესიო კანონთა საწინააღმდეგო საქმე. ხოლო რუსეთის ეკლესიამ, ნაცვლად იმისა გაეპროტესტებინა საერო მმართველთა ეს ბოროტი ქმედება, პირიქით, საერო ხელისუფლებისგან მიიღო მისთვის გადაცემული ანტიკანონიკური ბატონობა საქართველოს ავტოკეფალურ ეკლესიიაზე.
ამის შემდეგ ყოველი პროტესტი, იქნებოდა ეს იერარქთა თუ ერისკაცთა მხრიდან, საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის თვითნებური გაუქმებისა და ქართველთა რუსიფიკაციის წინააღმდეგ, საერო ხელისუფლების მიერ იხშობოდა. კათოლიკოსმა ყველას შეახსენა, რომ საქართველოს იერარქებმა საქართველოს ავტოკეფალიის აღდგენის თხოვნა ჯერ კიდევ 1905 წელს შეიტანეს უწმიდესი სინოდის კანცელარიაში, მაგრამ უწმიდესი სინოდი მათი ხმისადმი ყრუ აღმოჩნდა, ამიტომაც ქართველებმა ავტოკეფალია თვითონ გამოაცხადეს.
1917 წლის ზაფხულს, იმის შემდეგ, რაც გამოაცხადეს ავტოკეფალია, საქართველოს ეკლესიამ უწმიდეს სინოდს მიუგზავნა განსაკუთრებული დეპუტაცია მიზნით ეცნობებინა მისთვის შემდგარი გადაწყვეტილების შესახებ. იმ დროს სინოდის მმართველმა ფინეთის არქიეპ. სერგიმ (სტრაგოროდსკი) და ობერ-პროკურორმა ა. ვ. კარტაშევმა სინოდის სახელით შეჰპირდნენ დეპუტაციას, რომ მომავალ ადგილობრივ კრებაზე უნდა შემდგარიყო რუს და ქართველ იერარქთა ძმური შეხვედრა, სადაც ეს უკანასკნელნი მიწვეულიქნებიან, რათა ოფიციალურად დაამტკიცონ საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალია და აღხოცონ ყოველგვარი უსწორობანი. აგრძელებს რა თავის სიტყვას, კათალიკოსი წერს, რომ ყოველი დაპირებისდა მიუხედავად, კრებაზე ქართველი იერარქები არც "ძმურად" მიუწვევიათ, როგორც მიწვეულნი იყვნენ სხვა ადგილობრივ ეკლესიათა წარმომადგენლები, არამედ მივიღეთო უწყება, ამბობს ის, "გამოვცხადებულიყავით სრულიად რუსეთის წმიდა კრებაზე და შეგვეგნო ჩვენი ვითომცდა ცდომილებანი, რაც უადგილოა და უმიზნოა".
კათალიკოსმა ხაზი გაუსვა, რომ ყველა გაჩენილი "უსწორმასწორობა" ორი ეკლესიას შორის გაჩნდა 100 წლის წინ საერო მოხელეების თვითნებობის გამო, რითაც მიანიშნა, რომ რუსეთის ეკლესიამ, რომელმაც დაუშვა ამგვარი რამ, თვითონ უნდა აღიაროს თავისი შეცდომები და შენანოს ამ საკითხში დაშვებული უკანონობა (См. там же, стр. 59-61).
პატრიარქმა ტიხონმა არ გადადგა შემხვედრი ნაბიჯები ქართველ იერარქთა მშვიდობიანი ინიციატივების მიმართ და ეკლესიათა შორის გაჩნდა ხანგრძლივი სქიზმა (რომელიც მომავალშიც ვერ გადაიჭრა (4)). ამის მიზეზად უნდა ვაღიაროთ პატრ. ტიხონის და 1917/1918 წლების ადგილობრივი კრების პაპისტური პრეტენზიები, და არა საქართველოს საეკლესიო ხელისუფლების მოქმედებანი, როგორც ამას პატრიარქიზმის მომხრეები ფიქრობენ.
________________
4. მოსკოვის საპატრიარქოს მიერ საქართველოს საკითხზე მიღებული გადაწყვეტილებანი, რა თქმა უნდა, ჩვენთვის არაავტორიტეტულია.
________________
პატრიარქობის აღდგენა რუსეთის ეკლესიაში და მისი შედეგები
პეტრეს რეფორმების დროიდან არსებული, რუსეთის სინოდალური ეკლესიის აშკარად არაკანონიკური მართვა ხელს უწყობდა ახალი საეკლესიო გარდაქმნების მომწიფებას საეკლესიო-საზოგადოებრივ ცნობიერებაში. არსებობდა მეტ-ნაკლებად ჯანსაღი წინადადებები იმის შესახებ, თუ რაოდენ საჭირო იყო საეკლესიო მმართველობის რეფორმირება. მაგალითად, შემოთავაზებული იყო მიტროპოლიტის ოლქების შექმნა, რომლებშიც წელიწადში ორჯერ უნდა მოწვეულიყო ადგილობრივი კრებები, აგრეთვე რუსეთის მასშტაბით მოწვეულიყო მიტროპოლიტთა, როგორც უზენაესი საეკლესიო ხელისუფლების კრებები (См.: Жевахов Н. Д. Воспоминания. М. 1993. Т. 2, стр. 196). მაგრამ, სამწუხაროდ, 1905-1917 წლებში რეფორმატორულმა იდეებმა მიგვიყვანა არა რომის კატაკომბებისა და კონსტანტინეს ეპოქის დროინდელი კრებითობის დაბრუნებამდე, არამედ ბიზანტიურ-ნიკონიანური პაპიზმის პატრიარქისტულ რენესანსამდე საუკეთესო ტრადიციებით. ამის შედეგებმა დიდხანს არ დააყოვნა: წარმოიშვა ყველაზე გრანდიოზული არეულობა და განხეთქილება რუსეთის ეკლესიაში, რომელიც ცნობილია სერგიანელობის სახელით.
ცნობილია, რომ საეკლესიო რეფორმისკენ მიისწრაფოდა თვით იმპერატორი ნიკოლოზ II-ც, რომელიც რუსეთის ადგილობრივი კრების მოწვევის სამზადისში ერთ-ერთი მთავარი ინიციატორი და ორგანიზატორი გახლდათ. ასევე ცნობილია, მაშინდელი სამეფო ოჯახის უარყოფითი დამოკიდებულება სინოდალური იერარქიისადმი, რადგან ის კარგად იყო ინფორმირებული მისი სრული ზნეობრივი დაშლის შესახებ (ერთეული სასულიერი პირების გარდა). იმპერატრიცა ალექსანდრა ფეოდოროვნამ ერთხელ თქვა: "ჩვენს სინოდში – მხოლოდ პირუტყვები არიან" (Цит. по: Андреева Л. Религия и власть в России. М. 2001, стр. 230). როგორც პატრიარქობის აღდგენის მომხრე, მეფე (ნიკოლოზ II) მთელ რუსულ სამღვდელოებაში ვერ ხედავდა ვერცერთ კანდიდატს, რომელიც ამ მაღალი მოწოდების ღირსი იქნებოდა. ამიტომ მან (ნიკოლოზ II-მ) სინოდს საპატრიარქო ტახტზე საკუთარი კანდიდატურა შესთავაზა, რამაც სინოდის წევრები გააოგნა. კიდევ ერთი საყურადღებო ფაქტია იმპერატორის სერიოზული განზრახვა ძველმართლმადიდებლური "ბელოკრინიცული" იერარქია რუსეთში გაბატონებული იერარქია გამხდარიყო, რაზეც კონსულტაციები და მოლაპარაკებები მიმდინარეობდა. თუმცა, ამან ნიკონიანურ-სინოდალური მმართველობის უმაღლეს ეშელონებში დიდი პანიკა გამოიწვია და იმპერატორ ნიკოლოზ II-ის ეკლესიიდან განკვეთის მუქარებიც კი გაისმა. ნიკონიანური იერარქია ისე ხმამაღლა ასისინდა და აცაცხანდა მეფის წინააღმდეგ, რომ აიძულა იგი უარი ეთქვა ასეთ იდეაზე.
საბოლოოდ, ადგილობრივი კრება შეიკრიბა, მაგრამ უკვე იმპერატორ ნიკოლოზ II-ის ტახტიდან გადადგომის შემდეგ, რასაც სინოდალები აღფრთოვანებით მიესალმნენ, როგორც "ეკლესიის გათავისუფლებას სახელმწიფო ჩაგვრისგან". თავად იმპერატორი კრების მოწვევასა და პატრიარქობის რეანიმაციას ახალ პოლიტიკურ პერსპექტივაში ნაადრევად მიიჩნევდა. ძალიან მალე გაირკვა, რომ საკრებულობის აღდგენა რუსეთის ეკლესიაში მხოლოდ მოჩვენებითი იყო და არა რეალური. 1917/18 წლების ადგილობრივი კრების მთავარი მიზანი იმდენად საკრებულობის აღდგენა არ ყოფილა, რამდენადაც პატრიარქობის აღდგენა გახლდათ. პატრიარქის არჩევა გადაიქცა პაპიზმის ახალ მანიფესტაციად, რამაც რუსეთის ეკლესია ყველაზე არასასურველ შედეგებამდე მიიყვანა. რუსეთში პატრიარქობის აღდგენის იდეურ დროშად აღიარებულ იქნა პატრიარქი ნიკონი, რომლის "ნაწილთა" მოსალოცად და თაყვანსაცემად მოგზაურობებს რეგულარულად ახორციელებდნენ პატრიარქისტები, თავიანთი ბელადისა და ნიკონის გულმოდგინე თაყვანისმცემლის, მთავარეპისკოპოს ანტონის (ხრაპოვიცკის) მეთაურობით. ეს გიჟები პატრ. ნიკონის სახელზე ატარებდნენ მრავალ ლოცვასა და პანაშვიდს, რათა რუსეთის ეკლესიას მინიჭებოდა პატრიარქი. თავის მოგონებებში წმიდა სინოდის ობერ-პროკურორის ამხანაგი, თავადი ნ. დ. ჟევახოვი მოვლენებს შემდეგნაირად აფასებს. მიუხედავად იმისა, რომ ის იყო სინოდალური მმართველობის მომხრე (ოღონდ კრების არსებობის შემთხვევაში!), მის შეხედულებებს ბევრ რამეში შეიძლება დავეთანხმოთ. თავადი ჟევახოვი წერს:
რევოლუციის ერთ-ერთი ყველაზე გაუგებარი მონაპოვარი გახდა ე.წ. "სრულიად რუსეთის" საეკლესიო კრება, რომელიც მოიწვიეს 1917 წლის ნოემბერს მოსკოვში, არა მარტო დროებითი მთავრობის "თავაზიანი" ნებართვით, რომელსაც უზურპირებული ჰყავდა ღვთითცხებული ხელისუფლება, არამედ იმ პირობითაც, რომ ამ მთავრობისთვის მისდამი "პატივისცემის ნიშნად" წარედგინათ თვით კრების გადაწყვეტილებანი.
არც უღმრთო "მთავრობის" მიერ გაცემული "ნებართვის" დამამცირებელმა ფორმამ, რომელსაც აშკარად არ ჰქონდა უფლება აეკრძალა ან დაეშვა კრების მოწვევა… არც ის ფაქტი, რომ ასეთი ნებართვა მეფე-იმპერატორის მხოლოდ მორიგი დაცინვა იყო, რომელიც არაერთხელ აღიარებდა, რომ ამგვარი კრების მოწვევა ნაადრევი იყო… არც იმისმა რეალურმა შეუძლებლობამ, რომ უზრუნველეყოთ სავალდებულო კანონიკური მოთხოვნების დაცვა – ვერაფერმა ვერ შეაჩერა იერარქები კრების მოწვევისგან, რომელთანაც ესოდენი მრავალფეროვანი სურვილი და ესოდენი სასიხარულო იმედი იყო დაკავშირებული… მოეხსნათ საკუთარი თავისგან "მონობის საუკუნოვანი ბორკილები", გაენავარდათ თავისუფლებაში, რომელსაც უნდა უზრუნველეყო ეკლესიის სულის თავისუფლება – ეს იყო იმათ სტიქიური ლტოლვა, ვინც პატრიარქობის აღდგენასა და სრულიად რუსეთის საეკლესიო კრების მოწვევაში ხედავდა ამ მიზნების მიღწევის ერთადერთ საშუალებას. კრება მოიწვიეს, და ეკლესიაც, თითქოს, "თავისუფლებისკენ" გაიჭრა.
ამ სტიქიურ მოძრაობაში პატრიარქობისკენ გათვალისწინებული იყო ყველაფერი, გარდა ერთი პირობისა… პატრიარქის პირადი მზადყოფნისა და შესაძლებლობისა, თავი შესწიროს მართლმადიდებელ ეკლესიას. მაგრამ სწორედ ეს პირობა არა მარტო გათვალისწინებული იყო ბოლშევიკების მიერ, არამედ მასზე აშენებდნენ ისინი ეკლესიის დანგრევის თავიანთ პროგრამას, რადგან იცოდნენ, რომ ერმოგენების დრო წარსულს ჩაბარდა და რომ ბრძოლა ერთ პატრიარქთან ბევრად უფრო ადვილია, ვიდრე ეპისკოპოსთა კრებასთან…
ბოლშევიკები, რომლებიც მოვლენებს რეალური ფაქტების თვალსაზრისით აფასებდნენ და უტოპისტებთან ბრძოლაში იმარჯვებდნენ, არა მარტო არ აფერხებდნენ კრებას, არამედ მიესალმებოდნენ კიდევაც პატრიარქობის აღდგენის იდეას, თანაც კარგად გააზრებული ჰქონდათ, რომ… რუსეთში არ არსებობდა არც ერთი იერარქი, რომელიც შეიძლებოდა მათთვის საფრთხედ ქცეულიყო. პირიქით, ისინი დარწმუნებულნი იყვნენ, რომ პატრიარქის წოდების აღდგენა მხოლოდ შეუწყობდა ხელს მათი ამოცანის შესრულებას, რადგან იცოდნენ, თუ რა სახის გამოცდებს უმზადებდნენ მართლმადიდებელ ეკლესიას და, რომ ამ გამოცდებს ვერ გაუძლებდა კრების მიერ პატრიარქის წოდებაზე წამოყენებული ვერც ერთი კანდიდატი" ( იქვე, გვ. 194-195).
თუმცა, თავად ჟევახოვის აზრით, რამდენიმე ღირსეული იერარქი მაინც არსებობდა, მაგრამ ისინი ან წინასწარ ჩამოაშორეს კრებას (როგორიც იყო მიტროპოლიტი მაკარი (პარვიცკი)), ან პატრიარქობის კანდიდატად არ დაუშვეს თავად იერარქებმა (როგორიც იყო მთავარეპისკოპოსი ანტონი ხრაპოვიცკი) (5).
________________
5. როდესაც კენჭისყრით პატრიარქის არჩევა შედგა, გამოირკვა, რომ ყველა ბარათი მხოლოდ ერთ სახელს შეიცავდა - ტიხონს. სიყალბე გეთსიმანიის უდაბნოს ბერებმა აღმოაჩინეს, რომლებიც მხცოვან ალექსის (სოლოვიოვს), ახლდნენ, რომელიც, თავის მხრივ, კენჭისყრაში მონაწილეობდა.
________________
ბოლშევიკები არ მალავდნენ, რომ მფარველობდნენ ამ საეკლესიო კრებას: პირადად ტროცკიმ მის შესანახად ორი მილიონი რუბლი შეწირა ( См.: Обращение членов всероссийского, ставропольского и заграничного Соборов… прот. В. Востокова, стр. 12). ხოლო ერთი მაღალჩინოსანი ბოლშევიკი პირდაპირ კრებაზე მივიდა და ახალი ხელისუფლების სახელით შეკრებილთ მიესალმა. პასუხად პატრიარქმა ტიხონმა მას თაყვანი სცა, აკოცა და შეკრებილთ შესთავაზა პრეზიდიუმშიც კი დაესვათ ეს ბოლშევიკი თავიანთ გვერდით, როგორც ახალი ხელისუფლების წარმომადგენლობა.
ტრადიციული წარმოდგენა იმის შესახებ, რომ პატრიარქობის იდეის მოწინააღმდეგეები მხოლოდ განმაახლებლები იყვნენ, უსაფუძვლოა. როგორც განმაახლებლებშიც იყვნენ პატრიარქობის მომხრეები, ისევე სინოდალებშიც იყვნენ მისი მოწინააღმდეგეები. რუსეთის მართლმადიდებელი ეკლესიის ცნობილი პროფესორები და ღვთისმეტყველები, სასულიერო პირთა და ერისკაცთა მთელი რიგი წარმომადგენლები, აგრეთვე ზოგიერთი ეპისკოპოსი, რომლებსაც განმაახლებლობასთან არაფერი აკავშირებდათ, პატრიარქობის აღდგენის ნიადაგზე, ყველას პაპიზმის წარმოშობის საფრთხის შესახებ აფრთხილებდნენ, აგრეთვე სხვა შესაძლო უარყოფით მოვლენებზე ამ მიმართებით, მაგრამ ადგილობრივ კრებაზე მათი ხმა არ ისმოდა. პატრიარქის არჩევის მომხრეების წინაშე მათ დასვეს – ზნეობრივი, კანონიკური და დოგმატური ხასიათის მთელი რიგი კითხვები, რომლებიც კრების მიერ ბოლომდე არ იქნა გადაწყვეტილი.
კამათი პატრიარქობის აღდგენის საკითხზე დაიწყო უმაღლესი საეკლესიო მმართველობის განყოფილების თავმჯდომარის, ასტრახანის ეპისკოპოს მიტროფანეს მოხსენების შემდეგ (Деяния Священного Собора Православной Российской Церкви 1917-1918 гг. Т. 2. Т. 3. Петроград. 1918. Деяние XXIV, стр. 225-236). საკრებო განხილვისთვის შემოთავაზებულ იქნა სინოდალური მმართველობიდან საპატრიარქოზე გადასასვლელი ე.წ. "გარდამავალი ფორმულა".
დავიმოწმებთ ყველაზე საინტერესო ამონარიდებს პატრიარქობის მოწინააღმდეგეთა მოხსენებებიდან:
პროფესორი პ. პ. კუდრიავცევი:
"…თუ გადავალთ მუხლობრივ განხილვაზე, მაშინ დაგვჭირდება წინადადებაში შემავალი ძირითადი ცნებების დადგენა, რაც განყოფილებას არ გაუკეთებია. ავიღოთ განყოფილების დასკვნის 1-ლი და მე-2 მუხლები: "ადგილობრივ კრებას ეკუთვნის უზენაესი ხელისუფლება რუსეთის ეკლესიაში", "აღდგება პატრიარქობა, რომლითაც თავდება რუსეთის მართლმადიდებელი ეკლესიის საეკლესიო საქმეთა მმართველობა". ამასობაში მოხსენებაში პატრიარქისა და პატრიარქობის ცნებები არ არის გარკვეული. მომხსენებელი მიმართავდა მოციქულთა 34-ე კანონს, მაგრამ ის ამბობს, რომ თითოეული ოლქის ეპისკოპოსებმა უნდა იცოდნენ უპირატესი (პირველი) მათ შორის. მაგრამ ამ შემთხვევაში ჩნდება კითხვა ქართველ პირველიერარქთან და სხვა მართლმადიდებელ ხალხთა პირველიერარქებთან დაკავშირებით, რომლებიც ჩვენი სახელმწიფოს საზღვრებში ცხოვრობენ.
მნიშვნელოვანია არა კანონის მიერ გამოყენებული ტერმინი, არამედ ცნება მის შესახებ. განვმარტავ ჩემს აზრს. მნიშვნელოვანია არა პატრიარქობის ტერმინი, არამედ მისი ცნება. მოციქულთა 34-ე კანონზე დაყრდნობით ამბობენ, რომ პატრიარქი იქნება პირველი ეპისკოპოსი თანასწორთა შორის. მაგრამ რა გაგებით - მადლისმიერ უფლებამოსილებათა აზრით? ხომ იცით, ამავე დარბაზში ერთ ლექციაზე ითქვა, რომ პატრიარქს ამ წოდებაში აყვანისას ეძლევა განსაკუთრებული მადლისმიერი უფლებამოსილებები (აი, თქვენთც მღვდლობის მეოთხე ხარისხი! – ავტ.). მაღალუსამღვდელოესი მომხსენებელი მიუთითებდა, რომ პატრიარქს შეუძლია კავშირი ჰქონდეს აღმოსავლელ პატრიარქებთან, მოინახულოს სხვადასხვა ეპარქიები და ა.შ. მაშ, როგორი იქნება ის პირველი თანასწორ ეპისკოპოსთა შორის?" ( Деяние XXXIII, стр. 236-239).
ერისკაცი ნ. დ. კუზნეცოვი:
"კრების ავტორიტეტი მოითხოვს საკმარისად დასაბუთებული და განხილული მიზეზების წარმოდგენას პატრიარქობის დასაწესებლად რუსეთში. მომავალში, ხომ, მოიხსენიებენ არა მარტო კრების ამა თუ იმ განჩინებებს, არამედ იმ მოსაზრებებსაც, რომლებიც მათ საფუძვლად დაედო… გარდაქმნის ამოცანა საკრებულო საწყისზე გვაფიქრებს, რომ უპირველესად უნდა ვისაუბროთ კრებასა და მის კომპეტენციაზე, და მხოლოდ ამის შემდეგ გადავიდეთ პატრიარქობაზე. ამას მოითხოვს თავად მოხსენების ლოგიკაც, რომელიც უცნობი მიზეზით, ისტორიის გამოცდილების საწინააღმდეგოდ, პატრიარქობას "კრებასთან აღმასრულებელ ინსტიტუტს" უწოდებს. ამით პატრიარქობის ინსტიტუტისადმი მორწმუნენი მიდიან იმ აზრამდე, რომ მთელი რეფორმის სიმძიმის ცენტრი მათ ცნობიერებაში პატრიარქობაშია, და არა კრებაში…
მესამე მდგომარეობა, რომელიც, მოხსენების განმარტებით, მოთავსებულია გარდამავალ ფორმულაში, ამტკიცებს, რომ პატრიარქი არის პირველი მის თანასწორ ეპისკოპოსთა შორის. რომელ პატრიარქზეა აქ საუბარი? იმაზე, როგორიც იგი გამოდის ბიზანტიისა და რუსეთის ისტორიაში, ხოლო ამჟამად კონსტანტინოპოლში? თუ ამაზეა საუბარი, მაშინ პატრიარქის როლი სულაც არ შემოიფარგლება იმით, რომ იყოს პირველი მის თანასწორ ეპისკოპოსთა შორის, არამედ უფრო შორს მიდის. თუკი აქ მხედველობაშია პატრიარქი, რომელიც სინამდვილეში არ არსებობდა, არამედ მხოლოდ ამ იდეის ამჟამინდელ მომხრეთა წარმოსახვაშია დახატული, მაშინ უნდა ვისაუბროთ პირველ ეპისკოპოსზე, და არა პატრიარქზე. თავად დასახელება "პატრიარქი" შეიცავს რაღაც მეტს, ვიდრე პირველი ეპისკოპოსის ცნებაა, რომელიც დადგენილია, მაგალითად, წმიდა მოციქულთა 34-ე კანონით, და პრაქტიკაში პატრიარქის წოდების მატარებლები საკუთარ თვს მიაწერდნენ ან კიდევ ისაკუთრებდნენ ისეთ უფლებებს, რომელიც არ ეტევა თანასწორთა შორის პირველის ცნებაში, ანუ მოციქულთა 34-ე კანონის მოთხოვნაში, და აშკარად არღვევდნენ ეპარქიალურ ეპისკოპოსთა კანონიერად დადგენილ უფლებებს.
და ბოლოს, მეოთხე მდგომარეობა, რომელიც გამოდის ფორმულიდან: "პატრიარქი საეკლესიო მმართველობის ორგანოებთან ერთად ანგარიშვალდებულია კრების წინაშე". სცადეთ გაიაზროთ, ეს რას ნიშნავს! როგორ შეიძლება იყოს ანგარიშვალდებული კრების წინაშე არა მხოლოდ მარტო, არამედ საეკლესიო მმართველობის ორგანოებთან ერთად? თუ პატრიარქი თანასწორ ეპისკოპოსთა შორის პირველი იქნება, მაშინ, ხომ, ეს უკანასკნელნიც ანგარიშვალდებულნი უნდა იყვნენ კრების (და არა პატრიარქის, – ავტ.) წინაშე: თორემ რაში შენარჩუნდება პატრიარქის თანასწორობა ეპისკოპოსებთან? ამიტომ ანგარიშვალდებულება კრების წინაშე არ წარმოადგენს მის თანასწორ ეპისკოპოსთა შორის პირველის ცნების არსებით ნიშანს. თუ პატრიარქი მხოლოდ მეთაურობს საეკლესიო მმართველობის ორგანოებს, და არა დგას მათზე მაღლა ან მათგან განცალკევებით, მაშინ უნდა ვისაუბროთ კრების წინაშე არა პატრიარქის, არამედ სწორედ ამ სამმართველო ორგანოების ანგარიშვალდებულებაზე…
პატრიარქობის საკითხის გადასაჭრელად განყოფილების მიერ მიღებული გარდამავალი ფორმულის სრული უვარგისობა განსაკუთრებით ნათლად მჟღავნდება იმაში, რომ თვით მოხსენებამაც კი ვერ გამოიტანა მისგან მთელი საკითხისათვის ძალზედ მნიშვნელოვანი მდგომარეობა სინოდთან, როგორც საეკლესიო მმართველობის მუდმივ ორგანოსთან, და მასთან პატრიარქის დამოკიდებულებასთან დაკავშირებით. სინოდის მოწყობისა და მისი კომპეტენციის გარკვევის გარეშე პატრიარქობის საკითხი ვერ გადაიჭრება. ამისი გარკვევა მით უფრო საჭიროა, რომ მოხსენება, გარდამავალი ფორმულის განმარტებისას, პატრიარქს კრებასთან არსებულ აღმასრულებელ ორგანოს უწოდებს. თუ ასეა, მაშინ რა როლი ეკუთვნის სინოდს კრებასთან მიმართებაში, და რატომ უნდა მოეწყოს კიდევ სინოდი, როგორც დამოუკიდებელი დაწესებულება, თუკი პატრიარქი თავად აღასრულებს კრების ყველა განჩინებას? როგორც ჩანს, პატრიარქობის მომხრეებში არსებობს ფარული აზრი, მომავალი სინოდი გარდაქმნან პატრიარქთან არსებულ სათათბირო ორგანოდ (ფაქტობრივად ასეც მოხდა, – ავტ.). თუ ეს ასეა, მაშინ კარგი თანასწორობა მოუწყვიათ პატრიარქისთვის სხვა ეპისკოპოსებთან მისი თანასწორობის მომხრეებს!" (Деяние XXV, стр. 264-266).
ერისკაცი ვ. გ. რუბცოვი:
"… ჩვენ თუ იმისთვის შევიკრიბეთ, რათა ვკითხოთ რუსეთის ეკლესიას, მაშინ შორეული დროებაც არ უნდა დავივიწყოთ, როდესაც პატრიარქი არ არსებობდა. მაშინ რუსეთის ეკლესიას თავში მიტროპოლიტები ედგნენ. ისინი ეჯიბრებოდნენ ერთმანეთს და თავიანთ სამწყსოს ქრისტიანული გავლენის სიმაღლეზე აყენებდნენ. გადავიდეთ პატრიარქობის ეპოქაზე. ის იღებს მცირე ძალაუფლებას, მაგრამ წაართვა ძალაუფლება ხალხს და მტკიცედ დაიჭირა იგი, ძალაუფლება ბოროტად გამოიყენა და გახლიჩა რუსი ხალხი. ეს წყლული დღემდე შეუხორცებელია… პატრიარქში კი არ არის საეკლესიო განახლების ალფა და ომეგა, არამედ ფართო უფლებებში, რომლებიც უფალმა ხალხს მიანიჭა. წმიდა წერილში არ არის ადგილები, სადაც ლაპარაკია ეკლესიის მეთაურობაზე. წაიკითხეთ გამოცხადების წიგნი. იქ ლაპარაკია ეკლესიის ანგელოზებზე, ანუ ეპისკოპოსებზე, რომელთაც ღმერთმა განსაკუთრებული გამოცხადება მისცა. ეპისკოპოსს არ შეიძლება ეწოდოს მამათა მამა, თავი, რადგან ერთადერთი თავი ეკლესიისა არის ქრისტე, იყო და იქნება. პატრიარქებმა ვერ მოგვანიჭეს ბედნიერება, მათ კი არ შეგვაერთეს, არამედ დაგვაშორეს ერთმანეთს… მე ვხედავ ხსნას არა პატრიარქში, არამედ არჩევით საწყისში, რომელიც გვიცავს და ხელს უწყობს ჩვენს გონებრივ განვითარებას… პატრიარქი არ არის წმიდა სინოდი ან კოლეგია, არამედ არის ადამიანი, რომელსაც შეიძლება ჰქონდეს ცხოვრების ეგოისტური პრინციპები, რომელიც საკუთარ "მეს" სხვებზე მაღლა აყენებს … ყველასთვის ცნობილია, სანამდე მიიყვანა ხალხი აბსოლუტურმა უზენაესმა მმართველობამ. იქამდე მიიყვანს ხალხს საეკლესიო აბსოლუტიზმიც. არ უნდა მივენდოთ მას: ის გამოიწვევს ნგრევას და განადგურებას" (Деяние XXV, стр. 268-269).
თავადი ა. გ. ჩაგადაევი:
"...ერთპიროვნული ხელისუფლება აუცილებელია იმ ღონისძიებათათვის, რომლებიც სისწრაფეს მოითხოვენ და სადაც, სისწრაფის სახელით, შეიძლება შეიწიროს კოლეგიალური მსჯელობის საფუძვლიანობა. კოლეგია კი მაშინ არის საჭირო, როდესაც ღონისძიება მოითხოვს შესწავლას, განხილვასა და აწონ-დაწონვას. აქედან გამომდინარე, მიგვაჩნია, რომ საეკლესიო მმართველობაში ყოველი ღონისძიება ყოვლისმომცველად უნდა იქნეს განხილული, რამეთუ აქ დაშვებულ შეცდომებს უზარმაზარი შედეგები მოჰყვება; ამიტომაც ვამბობთ: ეს ღონისძიებები რამდენიმე პირმა უნდა განიხილოს და ისიც ყოვლისმომცველად...
ხშირად მიუთითებენ, რომ კოლეგიას აკლია ღვაწლი და სითამამე. ამბობენ, რომ საჭიროა ერთი პიროვნება, საჭიროა გმირი, რომელიც დაიბრუნებდა წართმეულს და გადაარჩენდა რუსეთს. მოგვეცითო, — გვეუბნებიან, — მამა, მლოცველი და მოღვაწე. ჩვენც ვიზიარებთ ამ სურვილს: მოგვეცით მამა, მოგვეცით მლოცველი. მაგრამ ამისათვის, უფალმა რომ მამა და მლოცველი მოგვივლინოს, არც ხარისხია საჭირო და არც ტიტულები: უფალი თუ მოავლენს, ის ჯვალოში შემოსილი მოვა. მაგრამ სად ვპოვოთ ასეთი კაცი ჩვენს ცოდვილ გარემოცვაში? განა პატრიარქიც არ დაუშვებს იმავე შეცდომებს, რაც დაუშვა ჩვენმა უწინდელმა მეფემ, რომელიც საუკეთესო განზრახვებით იყო აღსავსე და, შესაძლოა, ერის კეთილდღეობაც სურდა, მაგრამ ვერაფერი შეძლო? მოეთათბირება კი ის კრებას, რომლის შეკრებაც ასე ძნელია?" (Деяние XXV, стр. 270-272).
პროტოპრესვიტერი ნ. ვ. ცვეტკოვი:
"...მსურს, არსებითად ვთქვა პატრიარქობის შესახებ: რატომ არ უნდა მივცეთ ხმა რუსეთში პატრიარქობის აღდგენას? ჩვენ გვწამს სამოციქულო ეკლესია. სამოციქულო ეკლესიაში მე ვგულისხმობ საეპისკოპოსო ეკლესიას (ძალზედ უცნაური განმარტება! – ავტ.). წარმომიდგენია შენობა ფასადითა და სახურავით. სახურავი – ესენი არიან ეპისკოპოსები ეკლესიაში. ვინც არ უნდა გახვრიტოს სახურავი, სახურავის მიღმა მხოლოდ ცას იპოვის, ზეციურ თავს. რატომ უნდა ავღმართოთ უსარგებლო საყრდენი? რად გვინდა ეს დანამატი სახურავზე, რომელიც ეპისკოპოსზე მაღლა დგას ეკლესიაში? წაიკითხეთ სახარება: "მივიდნენ მასთან ზებედეს ძენი - იაკობი და იოანე და უთხრეს: მოგვეცი ნება, რათა შენს დიდებაში ერთი შენს მარჯვნივ და მეორე შენს მარცხნივ დავსხდეთ.... ამის მოსმენისას ათი მოწაფე რისხვით აღივსო იაკობისა და იოანეს მიმართ... ხოლო იესომ მიიხმო ისინი და უთხრა მათ: თქვენ იცით, რომ ხალხთა მთავრებად მიჩნეულნი მბრძანებლობენ მათზე და დიდებულნი ძალადობით განაგებენ მათ. ხოლო თქვენს შორის ნუ იქნება ასე, არამედ ვინც თქვენში მოისურვებს უფროსობას, ის იყოს თქვენი მსახური; და ვინც თქვენში მოისურვებს პირველობას, ის იყოს ყველას მონა (6). რადგან ძე კაცისა იმისთვის კი არ მოვიდა, რომ სხვები იმსახუროს, არამედ რათა სხვებს ემსახუროს, და მისცეს თავისი სული მრავალთა გამოსახსნელად" (მარკ. 10:35-45).
________________
6. რომის პაპებმა, მზაკვრულად მოირგეს რა ეს სიტყვები, თავიანთ თავს უწოდეს "ღვთის მონათა მონა" ან "ღვთის მსახურთა მსახური".
________________
ეს არის მოციქულობისა და ეპისკოპოსობის ძირითადი დებულებები ეკლესიაში. და უფლის ზეცად ამაღლების შემდეგ მოციქულები სწორედ ასე უყურებდნენ თავიანთ მდგომარეობას: ისინი არ აყენებდნენ პირველს თანასწორთა შორის, არამედ ერთობლივად იღვწოდნენ, შეთანხმებით, და თითოეული მოქმედებდა როგორც თანასწორი პირველთა შორის. და მართლაც, ასე იქცეოდნენ მოციქულები, ცოცხალი ქრისტეს შეგრძნებით, და ასევე ამცნობდნენ მწყემსებს: "ხოლო თქვენს შორის ხუცესთა ვთხოვ, წერდა მოციქული პეტრე, მწყემსეთ თქვენთვის მონდობილი ღვთის სამწყსო, მაგრამ არა იძულებით, არამედ ნებსით, არა ბილწი ანგარებით, არამედ გულმოდგინებით. ნუ ეუფლებით ღვთის სამკვიდრებელს, არამედ მაგალითი მიეცით სამწყსოს" (1 პეტ. 5:1).
ერთმა მეცნიერმა პატრიარქოფილმა მითხრა, რომ მე არათანმიმდევრული ვარ პატრიარქის საკითხში: თუკი სამრევლოში წინამძღვარია, ეპარქიაში ეპისკოპოსი, მაშინ ადგილობრივ ეკლესიაში უნდა იყოს თავი – პატრიარქი. მე ვეკითხები მას: "ხოლო ვინ არის მსოფლიო ეკლესიის თავი?" და მივიღე პასუხი: "იქ უკვე თავი ქრისტეა". გამოდის, რომ რაც უფრო ახლოს არის ხილული თავი, მით უფრო შორს იწევს ქრისტე. მე სხვაგვარად ვფიქრობ. ქრისტე – ეკლესიის თავია ყველგან: როგორც მსოფლიო, ისე ადგილობრივ კრებებზე, ეპარქიულ ცხოვრებაში და სამრევლო ცხოვრებაშიც. როგორც ევქარისტიის საიდუმლოში ქრისტე სრულად ცხადდება მთელ კრავშიც და კრავის უმცირეს ნაწილაკებშიც: ასევე მთელ საეკლესიო ცხოვრებაში და მის თითოეულ ცალკეულ აქტში ქრისტე უხილავად იმყოფება და უნდა იგრძნობოდეს. ის ერთადერთი თავია როგორც მსოფლიო, ისე ადგილობრივი და ეპარქიული ეკლესიისა, და სამრევლოშიც, სადაც მღვდელმთავარი ავტორიტეტია არა თავისთავად, არამედ როგორც ქრისტეს ნების აღმასრულებელი.
აჰა, ჩვენც ვიმყოფებით ამ წმიდა ადგილას და შევადგენთ ადგილობრივ კრებას. ჩვენს ნამდვილ და საპატიო თავმჯდომარეებს ჩვენ სრული პატივისცემით ვუმზერთ და ვაღიარებთ მათ ავტორიტეტს. მაგრამ ეს არ არის კრების საბოლოო უმაღლესი წერტილი: ჯვარი და სახარება, რომლებიც დევს პრეზიდიუმის მაგიდის წინ დასადგმელზე და რომლებიც ჩვენს წინაშე აცოცხლებენ ჩვენი კრების უხილავად მყოფ და ჩვენ მიერ შეგრძნობად თავს – ქრისტეს, – აი, რაც ხელმძღვანელობს ჩვენს კრებას. ეპისკოპოსები, ჩვენ, კლირიკოსები და ერისკაცები – ყველანი ვერთიანდებით ეკლესიის უხილავი თავით და ვეუბნებით ერთმანეთს: "ქრისტე არს ჩვენს შორის და არს და იყოს". ვის შეუძლია დაჯდეს სახარებისა და ჯვრის დასადგმელის ადგილას? ყოვლადუსამღვდელოესმა ანასტასიმ დაგვიხატა ასეთი სურათი. ჩვენი რუსული ეკლესია ჰგავს ლამაზფასადიან შენობას, რომელსაც არ აქვს გუმბათი: უნდა დასრულდეს ეს მშენებლობა, მიეცეს ხილული თავი ჩვენს ეკლესიას. ამ სურათს ჩემზე შთაბეჭდილება არ მოუხდენია. ეს არის nature morte. ეს არის ძველი მხატვრის სურათი, რომელიც გამოსახავს რაღაც ხორციელს, რაღაც მიწიერს. მე მსურს დავინახო სხვა სურათი, სხვა მხატვრის, სადაც მოციქულებრიობა და ეპისკოპოსობა გამოსახული იქნებოდა, მაგალითად, ცეცხლის ალებად, ანგელოზებად, რომლებიც სულიერი სხეულის შუაგულში დაფრინავენ, და სადაც შესაგრძნები იქნებოდა მთელი სურათის გამაერთიანებელი სახე ქრისტესი, როგორც ეკლესიის თავის სახე" (Деяние XXVII, стр. 302-304).
პროტოპრესვიტერი ნ. პ. დობრონრავოვი:
"პატრიარქობის მხარდამჭერ სიტყვათა სიმრავლეს მხოლოდ ერთ დასკვნამდე მივყავარ: რუსეთის ეკლესიაში პატრიარქის ყოლის სურვილისა და მასში ეკლესიისა და სახელმწიფოს ხსნის ხილვის ვნებიანობამდე, გასაოცარ ვნებიანობამდე, რაც სრულებით არ შეესაბამება მოყვანილ არგუმენტთა დამაჯერებლობას. ამბობენ, რომ პატრიარქობას კანონები მოითხოვს, რომ ეკლესია პატრიარქის გარეშე ვერ იქნება კანონიკური. მაგრამ თუკი ობიექტურად, მიუკერძოებლად წავიკითხავთ კანონებს, დავინახავთ, რომ კანონები არც პატრიარქობის სასარგებლოდ მეტყველებენ და არც მის საწინააღმდეგოდ...".
მსჯელობს რა პატრიარქის გარშემო საყოველთაო გაერთიანების მცდარ თეორიაზე, პროტ. დობრონრავოვი შემდეგ ამბობს:
"1448 წელს რუსეთის ეკლესიამ სრული დამოუკიდებლობა მოიპოვა. შეიძლება ითქვას, რომ რუსი მიტროპოლიტი ამ დროიდან პატრიარქი გახდა, თუმცა ჯერ კიდევ არ ეწოდებოდა ეს სახელი. რა მოხდა: ამან გამოიწვია რუსეთის ეკლესიის შეკვრა? გაიხსენეთ, რა მოხდა 10 წელზე ნაკლებ დროში. 1485 წელს კიევის მიტროპოლია გამოეყო მოსკოვისას და ასე დარჩა გამოყოფილი 1687 წლამდე, პატრიარქობის მთელ პერიოდში. მე გეკითხებით: რა შეკვრაა ეს?... ამ ყველაფრით მე არ მსურს ვთქვა, რომ საპატრიარქო მმართველობაა ამის მიზეზი: მე მხოლოდ ფაქტებს აღვნიშნავ. მე მსურს ვთქვა: ნუ ამბობთ, რომ თუკი იქნება პატრიარქი, მაშინ ჩვენთან აუცილებლად ყველაფერი გაერთიანდება...
ჩემთვის ყველაზე მძიმე, ყველაზე მტანჯველი გვერდი რუსეთის ეკლესიის ისტორიაში არის ის, რომელიც აღწერს 1666-67 წლებს. აი, რა არის ჩემთვის ყველაზე საშინელი. თქვენ მხოლოდ გაიაზრეთ მომხდარის მთელი საშინელება: რუსი ხალხი გამოეყო კავშირს თავის ეკლესიასთან; ქრისტეს ეკლესიაში მე ვერ ვხედავ ჩემ თანამოსისხლე მრავალ რუსს... მე არ ვიტყვი, რომ პატრიარქები იყვნენ დამნაშავენი ამ საქმეში, მაგრამ მე ვადგენ ფაქტს, რომ ეს მოხდა პატრიარქის მიერ ეკლესიის მართვის დროს. ღრმა და სისხლიანი ჭრილობა მიაყენეს რუსეთის ეკლესიას 1666 წელს, მაგრამ მითხარით, როდის დაედო სახვევი ამ ჭრილობას? ეს მოხდა 1800 წელს ერთმორწმუნეობის დაწესებისას. ვთქვათ, ეს იყო არასრულყოფილი საქმე, მაგრამ მაინც მან მიიყვანა რუსი ხალხი ჩვენი რუსეთის ეკლესიამდე. ცენტრიდანულობა თუ ცენტრისკენულობა? დაშლა თუ შეკვრა? მე არ ვამბობ, რომ აქ წმიდა სინოდის დამსახურებაა. მე მხოლოდ იმას ვამბობ, რომ შემკვრელი საწყისი შესაძლებელია სინოდალური მმართველობის დროშიც არსებობდეს.
ამბობენ, რომ თუკი იქნებოდა პატრიარქი, არ იქნებოდა ქართული ეკლესიის ავტოკეფალია (ჩვენ უკვე დავრწმუნდით საწინააღმდეგოში, – ავტ.). მე ვერ ვერკვევი ამაში. გაიხსენეთ საქართველოს შემოერთების ისტორია და მისი მთელი ისტორია XIX საუკუნეში. განა საქართველო მოითხოვდა, რომ რუსეთის ეკლესიაში ყოფილიყო პატრიარქი? ეს არ ყოფილა. იშველიებენ ბულგარეთის ეკლესიას, მაგრამ ეს მითითებაც გაუგებარია. ქართული ეკლესიის ავტოკეფალია და ბერძნულ-ბულგარული განხეთქილება, ეს ორი პარალელური, მსგავსი მოვლენაა: როგორც პირველი მოხდა რუსების მიმართ ქართველთა უკმაყოფილების გამო (მე არ განვიხილავ, რამდენად იყო ეს საფუძვლიანი) – ასევე მეორე – ბერძნთა მიმართ ბულგარელთა უკმაყოფილების გამო; მაგრამ პირველი გაჩნდა სინოდალური მმართველობის დროს, ხოლო მეორე – საპატრიარქო მმართველობის დროს. განა ეს არ ამტკიცებს იმას, რომ ესა თუ ის მმართველობა აქ არაფერ შუაშია, რომ საეკლესიო განშორება შესაძლებელია როგორც პატრიარქების, ისე სინოდის დროს?..."
ამბობენ: პატრიარქი საჭიროა იმისთვის, რომ ეკლესიას ჰყავდეს თავისი სულიერი გმირი, თავისი სამწყსოს წინამძღოლი. დიახ, ეკლესიისა და სახელმწიფოს ცხოვრებაში დგება ხოლმე ჟამი, როდესაც გმირები არიან საჭირო. მაგრამ ასეთ შემთხვევათა დროს, ჩვეულებრივ, ასე ხდება, რომ გმირები თავადვე ჩანან ყველასთვის და ყველა მათ იცნობს. სწორედ მათ სთავაზობენ მაშინ ხელისუფლებას. გაიხსენეთ, მაგალითად, წმიდა პატრიარქ ტარასის ჟამი... წმიდა ერმოგენე ყველას თვალწინ იყო. არც არის გასაკვირი, რომ ის პატრიარქად იქნა არჩეული. ჩვენ ახლაც გვჭირდება საეკლესიო გმირი. მაგრამ სად არის იგი? მიჩვენეთ: სად არის ეს ტარასი ან ერმოგენე? ვის შორის უნდა ვეძიოთ იგი? თქვით! (ეპისკოპატის ხმები: ღმერთი მოგვცემს, ღმერთი მიგვითითებს!) დიახ, ღმერთი მრავალ რამეს გვანიშნებს: ის გვანიშნებს იმასაც, რომ მისი ცდუნება არ შეიძლება...
ამრიგად, ისტორიის მაგალითები მეტყველებენ, რომ წინამძღოლი მხოლოდ მაშინ შეიძლება არსებობდეს, როდესაც ის ყველას თვალწინაა, ჩვენ კი ასეთ წინამძღოლს ვერ ვხედავთ; ის ჩვენ შორის არ იმყოფება. მაგრამ ეს ჯერ კიდევ არ არის ყველაფერი. ჩავუღრმავდით თუ არა პატრიარქობის პროექტს, ისე, როგორც ის კრების განყოფილების მიერ არის მოცემული? რას ანიჭებთ ამ პროექტით პატრიარქს? არაფერს! ის რაღაც პიგმეაა, თქვენ კი მოითხოვთ, რომ გოლიათი იყოს. თქვენ ანიჭებთ მას ლილიპუტის ძალას, მისგან კი გმირულ ღვაწლს ითხოვთ. თქვენ არაფერს აძლევთ მას, მაგრამ ეუბნებით: "წადი და იხსენ", და ფიქრობთ, რომ შემდგომ იტყვით: "ის აღდგა და იხსნა"... ორიდან ერთი-ერთი: ან პირდაპირ თქვით, რომ გსურთ პატრიარქს მიანიჭოთ ხელისუფლების სისავსე (ე. ი. იგი პაპად აქციოთ, – ავტ.).
მაშინ კი ჩვენ ამაზე გიპასუხებთ: მიგვითითეთ ისეთი კაცი, რომელსაც ეს ხელისუფლება არ გაანადგურებდა. თაგვი ლომად ვერ იქცევა და შეუძლებელია იგი ლომის ფაფრით შეიმოსოს. მცოცავს ფრენა არ შეუძლია და უგუნურებაა მისთვის არწივის ფრთების მიკერება. ანდა – შეწყვიტეთ გმირებზე და წინამძღოლებზე ლაპარაკი და აღიარეთ, რომ პატრიარქი ეკლესიაში გრანიტის კოლოსი კი არ იქნება, არამედ მხოლოდ ერთ დეკორაციად იქცევა, მართალია, მშვენიერ, მაგრამ ნაკლებად საჭირო დეკორაციად. მომხსენებელმა არაერთგზის ბრძანა, რომ პატრიარქობა ოქროს ოცნებაა. მეშინია, ეს ოცნება თავისი განხორციელებისას ნაცრისფერ რეალობად არ იქცეს. მეშინია, მათ, ვინც დღეს ასე ვნებიანად ისწრაფვიან პატრიარქის მოპოვებისკენ, პატრიარქობის აღდგენის შემთხვევაში არ წარმოთქვან: "ოცნებანო, ოცნებანო, სად არის თქვენი სიტკბოება?"..." (Деяние XVIII, стр. 349-353).
დეკანოზი ნ. გ. პოპოვი:
"ამ სხდომაზე პატრიარქობის აუცილებლობაზე ლაპარაკს რომ ვუსმენ, სამწუხაროდ, იმ დასკვნამდე მივდივარ, რომ ამ საკითხის გადაჭრაში რაღაცნაირად ვჩქარობთ. მეტიც, ჩამომიყალიბდა რწმენა, თითქოს წინასწარ, ეკლესიის ისტორიის მონაცემთა გაუთვალისწინებლად გადავწყვიტეთ პატრიარქობის შემოღება. მაგრამ ჩვენ არ შეგვიძლია დავივიწყოთ ისტორიის გაკვეთილები. ამის უფლებას არ გვაძლევს სინდისი და ისინი, ვინც კრებაზე მოგვავლინა და ვინც ანგარიშს მოგვთხოვს. და აჰა, ჩემი პასუხისმგებლობის გრძნობიდან გამომდინარე, ვბედავ და მაღალი კრების ყურადღებას მივაპყრობ იმას, თუ როგორნი იყვნენ პატრიარქები წარსულში და მართლა შეიძლება თუ არა პატრიარქობა იყოს ყოვლისგანმკურნებელი საშუალება საეკლესიო ცხოვრების ყოველგვარი უწესრიგობების წინააღმდეგ.
ჩვენ ვიცით, რომ პატრიარქობა და პატრიარქები ამ სიტყვის სპეციფიკური მნიშვნელობით, გაჩნდნენ IV საუკუნეში (უფრო სწორად, IV საუკუნის მიწურულს, – ავტ.). და მართლაც, მსოფლიო კრებების ეპოქაში ჩვენთვის ცნობილია პატრიარქობის მრავალი მაღალი წარმომადგენელი, ჩამოვთვლი მათ წმიდა სახელებს: ანატოლი, გენადი, იოანე მმარხველი, გერმანე, ტარასი, ნიკიფორე, მეთოდე, ფოტი და მრავალი სხვას (იყვნენ კი მრავალნი? – ავტ.). თუმცა, მსოფლიო კრებების პერიოდში პატრიარქთა მოღვაწეობა ამ კრებათა პირით დიდწილად ჰპოვებდა აუცილებელ ხელმძღვანელობას საკუთარი თავისათვის, მიუხედავად ამისა, ამ ხანაშიც პატრიარქობას ნაკლოვანებანი არ აკლდა...
სამწუხაროდ, არც შემდგომშიც ყოფილა უკეთესი მდგომარეობა. ერთ-ერთმა უბრწყინვალესმა პატრიარქმა – ფოტიმ – შექმნა პატრიარქობის მთელი იდეოლოგია. ის ამტკიცებდა, რომ თუ მეფე თავის ქვეშევრდომთა სხეულების მბრძანებელია, პატრიარქი – მათი სულებისა (მაშ, რისი მბრძანებელია ქრისტე? – ავტ.). მაგრამ ფოტიც უძლური აღმოჩნდა გამოესწორებინა კონსტანტინეპოლელი ერი. მის ოთხ გამოსვლაში, რომლებიც მიმართულია კონსტანტინეპოლელი სამწყსოსადმი როსთა შემოსევასთან დაკავშირებით, მოცემულია კონსტანტინეპოლელთა და მთელი იმპერიის მცხოვრებთა ისეთი დახასიათება, რომელიც სრულებით არ მოწმობს იმაზე, თითქოს პატრიარქობა მაღლა სწევდა ეკლესიის წევრთა ზნეობრივ დონეს. და რას შეიძლება მოელოდე კონსტანტინეპოლელი პატრიარქებისგან, როდესაც იმპერატორებ პატრიარქის ტახტზე ზოგჯერ არასრულწლოვნები აჰყავდათ, როგორიც იყო, მაგალითად, უფლისწული სტეფანე? და ხნიერი პატრიარქებიც კი, როგორიცაა, მაგალითად, ანტონი კავლეა, ყოველთვის არ ფლობდნენ ძალასა და სიმამაცეს, რათა ეკლესიის კანონთა დარღვევა შეეჩერებინათ.
ასე მაგალითად, ანტონი კავლეამ ვერაფერი მოიმოქმედა, როდესაც ლეონ VI-ის ბრძანებით, აღდგომის პირველ დღეს, VI მსოფლიო კრების 68-ე კანონის საწინააღმდეგოდ, დაკრძალეს მისი მესამე მეუღლე ევდოკია. ამავე იმპერატორის დროს ხნიერმა პატრიარქმა ექვთიმემ ცნო იმპერატორის მეოთხე ქორწინება, მიუხედავად იმისა, რომ ამ უკანასკნელის ამ ნაბიჯმა ეკლესიაში დიდი მღელვარება და განხეთქილება გამოიწვია. ეს განხეთქილება, და არა ერთიანობა, XI საუკუნის დასაწყისამდე გაგრძელდა. არასრულწლოვანი პატრიარქები შემდგომშიც ყოფილან. ჩვენთვის ცნობილია 16 წლის პატრიარქი თეოფილაქტე, იმპერატორ რომანოზ I-ის ძე. ის ბუნებრივად ეძლეოდა თავისი ასაკისა და სიყმაწვილისთვის დამახასიათებელ გართობებს. მისი მთავარი გატაცება ცხენები იყო. ზოგჯერ ღვთისმსახურებასაც კი წყვეტდა, რათა საკუთარი თავლის ბინადრები ენახა. და ამ პატრიარქს სიკვდილმაც იმ ცხენიდან ჩამოვარდნის შედეგად უწია, რომელსაც ის წვრთნიდა.
ამ პატრიარქის მემკვიდრემ, რომელსაც მეორე ოქროპირს უწოდებდნენ, პატრიარქმა პოლიევქტემ მეფედ სცხო იოანე ციმისხიუსი, ნიკიფორე ფოკას მკვლელი. მან ამ კურთხევას საფუძველიც კი დაუდო: როგორც მირონცხება წმიდა ნათლისღებისას ათავისუფლებს ადამიანებს ცოდვისაგან, ასევე მეფედ ცხებამაც მოხსნა მას მეფის მკვლელობის ცოდვაო. რაღაც მსგავსი, და სრულებით არა უკეთესი, გაბედა პატრიარქმა ალექსიმ, სტუდიის ტიპიკონის მთავარმა შემდგენელმა, რომელმაც რომანოზ III არგირის გასვენების შემდეგ, 1034 წლის დიდ პარასკევს, მის მეუღლე ზოიას ჯვარი დასწერა მის რჩეულ მიხეილ პაფლაგონელზე (ლაპარაკია საიმპერატორო კარზეც, – ავტ.)...
პატრიარქი ესაია ერთხელ დედაქალაქში მოცეკვავე ქალთა თანხლებით შევიდა, პატრიარქ ისიდორეს კი მემატიანე ნიკიფორე გრიგორა ერთ შინაურ ბინძურ ცხოველს ადარებს, რომელსაც ტალახში გორაობა უყვარს. რაც შეეხება პატრიარქ იოსებ II-ს, ცნობილია, რომ მას იმპერატორ იოანე პალეოლოგისთვის რომ ეამებინა, დაუფიქრებლად ხელი მოაწერა ფლორენციის კრების განსაზღვრებას.
ჩვენ შეგვეძლო დაგვემოწმებინა კიდევ უფრო მეტი სახელი იმ 130-მდე (დაახლოებით) პატრიარქთაგან, რომლებიც კონსტანტინეპოლში იყვნენ პატრიარქობის დაწესებიდან იმპერიის დაცემამდე, იმის დასამტკიცებლად, რომ პატრიარქობა თავისთავად ვერ იცავს ამ მაღალი ხარისხის მატარებლებს დაცემისა და შეცდომებისგან. პატრიარქობამ ვერც იმპერია იხსნა დაცემისა და თურქთა მიერ დაპყრობისგან. ამიტომ ძნელად თუ შეიძლება იმედი გვქონდეს, რომ პატრიარქობა დღეს გვიხსნის განსაკუთრებული უწესრიგობებისგან, როგორც საეკლესიო, ისე პოლიტიკურ ცხოვრებაში. მართალია, პატრიარქთა შორის იყვნენ ამ ხარისხის ღირსი მატარებლები, მაგრამ გაცილებით მეტნი არიან ისეთნი, რომელთა დავიწყება სჯობს მათ გახსენებას"
სიტყვის ბოლოს დეკანოზი პოპოვი ასკვნის:
"აქედან გამომდინარე, ჩვენთან პატრიარქობა რომ აღდგენილიყო იმ სახით, როგორსაც აღმოსავლეთში ვხედავთ, ის უსარგებლო ფოლგად და მიშურად იქცეოდა, ზედმეტ ამონაზარდად კრებითი ეკლესიის ცოცხალ სხეულზე. ამჟამად მხოლოდ ტიტულარულ პატრიარქობას დავთანხმდებოდი, იმ გაგებით, როგორც, მაგალითად, გრიგოლ ღვთისმეტყველი უწოდებს პატრიარქს საკუთარ მამას, ხოლო გრიგოლ ნოესლი — მელეტი ანტიოქიელს. სიტყვის დასასრულს, კიდევ ერთხელ ვბედავ და მივუთითებ, რომ პატრიარქობის ისტორია, მთლიანობაში, სრულებით არ გვაძლევს მყარ საფუძველს იმის საიმედოდ, რომ ჩვენი გამოსწორება და განახლება სწორედ რუსეთის ეკლესიაში ამ ინსტიტუტის აღდგენის გზით მოხდება" (Деяние XXIX, стр. 374-377).
ერისკაცი პ. პ. კუდრიავცევი:
"ჩვენ განვსხვავდებით კრებით და ერთპიროვნულ საწყისებს შორის ურთიერთმიმართების განსაზღვრაში, როგორც შემადგენლობის, ისე აღმასრულებელი ორგანოს თვალსაზრისით. მაშინ, როდესაც თქვენ, ხაზს უსვამთ რა ერთპიროვნული საწყისის მნიშვნელობას, კრებითობის საწყისზე მხოლოდ დათმობის ფორმით საუბრობთ, ჩვენ, პირიქით, პირველ პლანზე კრებითობის საწყისს ვწევთ. ჩვენც და თქვენც თანაბრად ვაღიარებთ, რომ ჩვენი ეკლესია მოშლილია და შესუსტებული; მაგრამ მაშინ, როდესაც თქვენ მის მკურნალობას ზემოდან, თავიდან გვთავაზობთ, ჩვენ განკურნების საშუალებად მწყემსებსა და სამწყსოს შორის ცოცხალი კავშირის დამყარებას მივიჩნევთ, ასევე საეკლესიო მშენებლობის საქმეში ეკლესიის სხეულის ყველა ცოცხალი ელემენტის ჩართვას, რომელიც გინდ ადგილი ეკავოთ მათ ამ სხეულის შემადგენლობაში.
თქვენი ჩანაფიქრი გათვლილია იმაზე, რათა ზემოთ შეიქმნას ისეთი ადგილი, რომელიც გამოყენებული იქნებოდა ეკლესიის სასიკეთოდ იქ დაყენებული ცოცხალი პირის მიერ; ჩვენი კი – იმაზე, რომ შეიქმნას საეკლესიო მოწყობის ისეთი ფორმა, რომელიც საეკლესიო კიბის ყველა საფეხურზე ხელს შეუწყობდა ცოცხალი საეკლესიო ძალების გამოვლინებას. თქვენ თქვენი იმედების მთელ ძალას ერთ პირზე ამყარებთ, სწორედ იმაზე, რომელიც დაიკავებს თქვენ მიერ აღდგენილ საპატრიარქო ტახტს.
მომავალი პატრიარქის სახით თქვენ იმედოვნებთ იპოვოთ როგორც მლოცველი, ისე ეკლესიასა და ქვეყანაზე დამწუხრებული მოღვაწე, ანტისაეკლესიო ძალებთან ბრძოლაში წინამძღოლი, ადმინისტრატორი და სხვა. ჩვენ თქვენზე არანაკლებ გვწყურია მლოცველები, მოღვაწეები და რუსეთის მიწა-წყალზე დამწუხრებულნი; მაგრამ ჩვენ ვფიქრობთ, რომ პატრიარქის ტახტი თავისთავად ვერ უზრუნველყოფს მის დამკავებელ პირში ამდენი და, თანაც, მრავალფეროვანი თვისების თავმოყრას, ზუსტად ისევე, როგორც საეკლესიო კიბის სხვა საფეხურებზე ყოფნა არ უშლის ხელს მლოცველობის, მოღვაწეობისა და მისთანათა სულის გამოვლინებას... გადავდივარ იმ შიშების მითითებაზე, რომლებიც ჩემს ცნობიერებაში პატრიარქობის დაწესების აზრთან არის დაკავშირებული.
პირველი. ვინაიდან, ჩემი შეხედულებით, პატრიარქობა ვერ გაამართლებს იმ ზედმეტად ფართო მოლოდინებს, რომლებიც მასზეა დაკისრებული, უახლოეს მომავალში ჩვენ მოგვიწევს ამ იმედების მსხვრევის გადატანა, რომელიც მით უფრო მტანჯველი იქნება, რაც უფრო ფართო და დაძაბული იყო ეს იმედები. საეკლესიო იმედების მსხვრევა ძნელად თუ ემსახურება ეკლესიის სიკეთეს.
მეორეც, ისტორია აჩვენებს, რომ მმართველობის სფეროში, როგორც საეკლესიო, ასევე სამოქალაქოში, ერთპიროვნულ საწყისს აქვს კოლექტიური, კრებითი საწყისის განდევნისა და თუნდაც შთანთქმის ტენდენცია. მხოლოდ მაშინ, როდესაც ორ საწყისს შორის წონასწორობა კანონის ზუსტი განსაზღვრებებით არის უზრუნველყოფილი, შეიძლება ვთქვათ, რომ ის ძალიან არ გადაიხრება არც ერთ და არც მეორე მხარეს. სამწუხაროდ, ის გარემო, რომელშიც ჩვენთან პატრიარქობის აზრი მწიფდება, არ იძლევა ასეთი იმედის საფუძველს. გაიხსენეთ, რა პათოსით საუბრობენ ჩვენთან პატრიარქობაზე, ხოლო როდესაც საქმე კრებითობას ეხება, პათოსი ცივდება... ასეთ გარემოში შეუძლებელია არ განიცდიდე შფოთვას იმაზე, რომ პატრიარქობის დაწესებით კრებითი საწყისი ნელ-ნელა შესუსტდება და სრულიადაც ჩაიხშობა...
უფრო ადრეული კანონები საუბრობენ არა პატრიარქზე, არამედ პირველი ტახტის ეპისკოპოსზე, ანუ პირველიერარქზე, რომლის, როგორც თავის პატივისცემა მართებს ყოველი ერის ეპისკოპოსს. თუ ამ კანონს რუსეთის ეკლესიაზე გადმოვიტანთ, მაშინ მის საფუძველზე რუსეთის სახელმწიფოს ფარგლებში მცხოვრებ ყოველ მართლმადიდებელ ერს შეუძლია პრეტენზია გამოთქვას განსაკუთრებულ პირველიერარქზე: რამდენი ერიცაა – იმდენი პირველიერარქიც იქნება. ხოლო გვიანდელი კანონები, რომლებიც მსჯელობენ არა პირველიერარქზე, არამედ პატრიარქზე, არ იცნობენ ერთ პატრიარქს იმ ეკლესიისთვის, რომელიც ტერიტორიულად ემთხვევა ისეთი ვრცელი სახელმწიფოს საზღვრებს, როგორიც ჩვენი რუსეთია. ნებისმიერ შემთხვევაში, ბიზანტიის სახელმწიფოს ფარგლებში მყოფი ეკლესიისთვის კანონები ამტკიცებენ ოთხ, ერთმანეთისგან დამოუკიდებელ საპატრიარქოს. რაიმე ორგანოზე, რომელიც ერთი სახელმწიფოს ფარგლებში მყოფ საპატრიარქოებს აერთიანებს, კანონები არაფერს ამბობენ; ისეთ პატრიარქს, როგორსაც თქვენ აწესებთ – არა ერთი ოლქისთვის, არამედ მთელი სახელმწიფოსთვის – კანონები არ იცნობენ, და, იმ შემთხვევაში, თუ რუსეთის სახელმწიფოს რომელიმე ოლქი პრეტენზიას გამოთქვამს მასში დამოუკიდებელი საპატრიარქოს დაწესებაზე, კანონები თქვენს მხარეს არ აღმოჩნდება. ამასობაში, მოსკოვში რომ არ ყოფილიყო პატრიარქი, რომელიც თავის ხელისუფლებას რუსეთის სახელმწიფოს ფარგლებში მყოფ ყველა ეპარქიაზე ავრცელებს, კიევს ან ციმბირს არ ექნებოდა მოტივი მოსკოვისგან საეკლესიო განცალკევებისა: მიტროპოლიათა წარმომადგენლები ხომ კრებითი (კოლექტიური) ორგანოს შემადგენლობაში თანაბარ საფუძველზე შედიან. ბრძოლა იქ იწყება, სადაც სუბორდინაციაა. ბრძოლის თავიდან ასაცილებელი საშუალება ამ შემთხვევაში სუბორდინაცია კი არ არის, არამედ კოორდინაციაა" (Деяние XXX, стр. 415-420).
დეკანოზი ა. პ. როჟდესტვენსკი:
"ჩემი მართლმადიდებლური სინდისი მაკისრებს მოვალეობას, წმიდა კრებას გავუზიარო ის მოსაზრებები, რომლებიც მაიძულებს, შევეწინააღმდეგო რუსეთის ეკლესიაში პატრიარქობის აღდგენას. ეს მოსაზრებები ჩემში განსაკუთრებით განმტკიცდა წინა სხდომაზე არქიმანდრიტ ილარიონის ნიჭიერი გამოსვლის შემდეგ. მან ნათლად წარმოაჩინა ის ცენტრისკენული ძალა, რომელიც მართლმადიდებელი ეკლესიის ისტორიაში აერთიანებდა და მტკიცედ აკავშირებდა საეკლესიო სხეულის ცალკეულ ნაწილებს. თავდაპირველად ეპარქიები გაერთიანდნენ სამიტროპოლიტო ოლქებად, შემდეგ რამდენიმე მიტროპოლიისგან შეიქმნა დიოცეზები, ხოლო საბოლოოდ დიოცეზებიც დაიყო საპატრიარქო ოლქებად და თითოეულ ამ დაყოფას სათავეში ერთი პიროვნება ედგა.
მაგრამ აქ, როგორც მამა ილარიონის, ისე პროფესორ პ. დ. ლაპინის (განყოფილებაში) გამოსვლებში, დასმულია წერტილი, მაშინ როცა ისტორიაში ცენტრისკენული ძალა კვლავაც აგრძელებდა მოქმედებას. დასავლეთში ყალიბდებოდა ერთიანი ცენტრი მთელი ეკლესიისთვის, რომის პატრიარქის სახით; ეს ცენტრი აღიარებული იყო არა მხოლოდ დასავლეთში, არამედ აღმოსავლეთშიც; გაისმოდა არაერთი ხმა, რომლებიც წმიდა მამებსაც კი ეკუთვნოდათ და რომლებიც რომის პატრიარქზე მეტყველებდნენ, როგორც მთელი ეკლესიის დამცველსა და თავზე.
იგივე ცენტრისკენული მოძრაობა, რომელმაც პატრიარქობამდე მიგვიყვანა, რომის პაპობით დასრულდა. და რა, ნუთუ აღმოსავლეთში მთელი ეკლესიის ერთიან მიწიერ თავში გაერთიანებისკენ მიმართული მოძრაობა მხოლოდ იმიტომ შეჩერდა, რომ ის იქ სხვა ცენტრისკენ — "მსოფლიო" ახალი რომის პატრიარქისკენ იყო მიმართული, და ეკლესიის თავად რომის პაპის კი არა, კონსტანტინეპოლელი პატრიარქის აღიარება სურდათ? მე ვფიქრობ, რომ არა! აღმოსავლეთში წინ წამოიწია ეკლესიის თანდაყოლილი საწყისი — კრებითობა, რომელმაც შეაჩერა ერთიანი თავისკენ შემდგომი მოძრაობა. მე მიმაჩნია, რომ რუსეთის მართლმადიდებელ ეკლესიას გაწერილი აქვს ეს კრებითი საწყისი ქვემოდან ზემოთ, უმცირესი გადახვევის გარეშე, გაატაროს და ამით ნათლად აჩვენოს რომის პაპობის სიცრუე.
მართლაც, თუკი ადგილობრივ ეკლესიაში პირადი ერთმმართველობის თვალსაზრისზე დავდგებით, ლოგიკა მოითხოვს, რომ მთელ მართლმადიდებელ ეკლესიასაც ჰყავდეს ერთიანი თავი დედამიწაზე, და პატრიარქობის სასარგებლოდ მოყვანილი ყველა არგუმენტი, რომლებიც საეკლესიო სილამაზეზე , დროის მოთხოვნებზე და მრავალ სხვა რამეზე მიუთითებენ, — ეს ყველაფერი კიდევ უფრო მეტად შეეფერება მთელ მართლმადიდებელ ეკლესიას და თითქოს, — თუმცა უსამართლოდ, — რომის ეკლესიის სასარგებლოდაც მეტყველებს.
ამბობენ, რომ მთელი ეკლესიისთვის მიწიერი პირველიერარქის მეთაურობა შეუძლებელია, რადგან ეს მის უცდომელად აღიარებას ითხოვს: მთლიანობაში მთელი ეკლესია უცდომელია, მაშასადამე, უცდომელია მისი წარმომადგენელიც. ლოგიკა სრულიად სწორია, მაგრამ ლათინნიც სწორედ ამ ლოგიკით მოქმედებენ და იშველიებენ იმას, რომ თუკი კაიაფას, როგორც "იმ წელიწადის მღვდელმთავარს", შეეძლო წინასწარმეტყველება, როგორც მახარებელი მოწმობს (იოან. 11:51), მაშინ წინასწარმეტყველება შეუძლია ეკლესიის მიწიერ თავსაც, თუნდაც უღირსს, და მისი წინასწარმეტყველება, ანუ სწავლება, შეიძლება უცდომელი იყოს... და აჰა, სწორედ ამიტომ ვშიშობ პატრიარქობის დაწესებამ ზოგიერთი სუსტი სული იქამდე არ მიიყვანოს, რომ დაღმართზე კიდევ უფრო შორს გაექანონ და პაპიზმის უფსკრულში ჩაეფლონ" (Деяние XXX, стр. 428-429).
მღვდელი ლ. ე. ივანიცკი:
"ჩემი აზრით, თუკი კრება დაადგენს, რომ პატრიარქობა, როგორც მეთაურობა მართლმადიდებელ ეკლესიაში, შემდგარი ფაქტია, რუსეთის საეკლესიო ისტორიის მკაცრი სასამართლოს წინაშე ჩვენ, კრების წევრნი, ბოროტ და გაკოტრებულ მოვალეებად წარვდგებით. დღეს ჩვენს კრებას, წმიდა რუსეთის ამ სულიერ ზარს, ამჟამინდელ მწუხარე დღეებში, მთელი თავისი ძალისა და გონების დაძაბვა მხოლოდ იმაზე უნდა უწევდეს, რათა საეკლესიო სხეული უხრწნელად და ნეტარი თავის (ე. ი. უფალ იესუ ქრისტეს) საკადრისი ღირსებით შეინარჩუნოს, კაცთა ძალის შესაძლებლობის ფარგლებში. ყოველივე ამის მიღწევა შესაძლებელია არა გარეგანი ღონისძიებებით, არა პატრიარქის დასმით, რაც გინდ მოხდეს, რამეთუ პატრიარქი არ არის ჯადოსნური ჯოხი, რომლის მოძრაობითაც ყველაფერი გარდაიქმნება, არამედ მხოლოდ ჭეშმარიტი კრებითობის ფართოდ დანერგვით, რომელიც ეკლესიის შვილებს ყოველგვარი გარეგანი შუამავლობის გარეშე აკავშირებს საწყის-შემოქმედთან, ურთიერთგამსჭვალავი ქრისტიანული სიყვარულის კავშირით — ღვთის სასუფევლის ამ მარადიული საფუძვლით" (Деяние XXX, стр. 437-439).
ორატორებს, რომლებიც პატრიარქობის წინააღმდეგ გამოდიოდნენ, შეგვიძლია წინასწარმეტყველები ვუწოდოთ, რადგან ყოველივე, რაც მათ იწინასწარმეტყველეს რუსეთის ეკლესიაში პატრიარქობის აღდგენასთან დაკავშირებით, უკანასკნელ ასომდე აღსრულდა.
მიუხედავად იმისა, რომ კრებამ მაინც შეიმუშავა რამოდენიმე განსაზღვრება "პატრიარქის უფლებათა და მოვალეობათა შესახებ" და "წმიდა სინოდისა და უმაღლესი საეკლესიო საბჭოს შესახებ", სადაც დაკონკრეტებული იყო მათი ხელისუფლების მოცულობა, მალევე ნათელი გახდა, რომ ეს განსაზღვრებები მხოლოდ ნორმალური საეკლესიო ცხოვრების პირობებში იყო განხორციელებადი. პატრიარქობის ისეთ მომხრესაც კი, როგორიც იყო კიშინეველი მთავარეპისკოპოსი ანასტასი (გრიბანოვსკი), კრებაზე გამოსვლისას მოუწია ეღიარებინა: "...რა ფორმითაც გინდ შემუშავდეს დებულება პატრიარქის უფლებათა და მოვალეობათა შესახებ, ეს დამოკიდებული იქნება ცხოვრების ახალ მოთხოვნებზე, ჩვენს სახელმწიფოებრიობაზე, ჩვენს საეკლესიო-სახელმწიფოებრივ ურთიერთობებზე, რომელთა წინასწარ განსაზღვრა ჩვენ არ შეგვიძლია" (Деяния Священного Собора РПЦ 1917-1918 гг. Т. 2. Петроград. 1918, стр. 257).
ეს განსაზღვრებები იმდენადვე ბუნდოვანი იყო ფორმულირებებით, რამდენადაც გაუგებარი შინაარსით. უახლოესმა მოვლენებმა კი აჩვენა, რომ პატრიარქის უფლებამოსილების მოცულობის ვერანაირი შეზღუდვა ვერ შეძლებდა აღეკვეთა საპატრიარქო წყობილების აღდგენით შობილი პაპიზმის სტიქიურად განვითარებადი ტენდენცია. იერარქიის ცნობიერებაში მტკიცედ დამკვიდრდა აზრი, რომ რუსეთის ეკლესიაში აღდგენილი იყო სწორედ ერთპიროვნული მმართველობის ფორმა.
პატრიარქობამ მართლაც ვერ გაამართლა ის იმედები და მოლოდინები, რომლებიც მასზე ყველაზე ფართო საეკლესიო წრეებში იყო დაკისრებული. პატრიარქობის აღდგენის საკითხში გაიმარჯვა უბრალო უმრავლესობამ და ეს ფაქტორი, სამწუხაროდ, განმსაზღვრელი გახდა. მაგრამ, როგორც ისტორიაში არაერთგზის მომხდარა, ეს სახელგანთქმული უმრავლესობა მწარედ შეცდა. ახლადარჩეული პატრიარქი, როგორც აღნიშნავს მოვლენათა თვითმხილველი თავადი ნ. დ. ჟევახოვი, ბოლშევიკების დროს "მხოლოდ თავისი წოდებით სარგებლობდა, მაგრამ ფაქტობრივად ებრაელთა ტყვეობაში იმყოფებოდა, არ ჰქონდა რაიმეში თავისი მოღვაწეობის გამოვლენის, და მით უფრო — განვითარებად მოვლენათა ხასიათზე გავლენის მოხდენის შესაძლებლობა" (Жевахов Н. Д. Указ. соч., стр. 196).
პატრიარქმა არა მხოლოდ ვერ იხსნა ეკლესია ბოლშევიკური ტერორისაგან, არამედ ვერც მისი ერთიანობის გარანტი გახდა. ტიხონის პატრიარქობისას რუსეთის ეპისკოპატი და სასულიერო პირები ბუკვალურად სხვადასხვა მიმდინარეობებად დაიშალნენ — უკრაინელ ავტოკეფალისტთაგან დაწყებული, სხვადასხვა განმაახლებლებითა და ცოცხალი ეკლესიის მიმდევრებით დამთავრებული. ფინეთის, პოლონეთისა და საქართველოს ეკლესიებმა ცალმხრივად გამოაცხადეს ავტოკეფალია. მეტიც: ტიხონმა იმდენი ანტიკანონიკური ქმედება ჩაიდინა, რომ პროტესტი გამოიწვია თუნდაც მათ შორის, ვინც მისი ერთგული რჩებოდა. ეს იყო განმაახლებლებთან დადებული სამარცხვინო კონკორდატი, ახალი კალენდრული სტილის შემოღება, საზღვარგარეთის უმაღლესი საეკლესიო მმართველობის დათხოვნა და, საბოლოოდ, მხდალი ქვეშქვეშობა თავის "სინანულის" განცხადებებში ბოლშევიკური ხელისუფლების წინაშე. ყოველივე ამას ტიხონი აკეთებდა თავისი ერთპიროვნული ხელისუფლების გამოყენებით, რომელიც მას 1917-18 წლების ადგილობრივმა კრებამ მიანიჭა. შედეგად, მთელი საეკლესიო მმართველობა ერთი პირის ხელში მოექცა, რომელსაც ბოლშევიკები მართავდნენ, და რომლებიც პანიკურად შიშობდნენ ახალი ადგილობრივი კრების მოწვევას, რის გამოც ყოველნაირად უშლიდნენ ხელს მას. მაგრამ განა 1917-18 წლების ადგილობრივ კრებაზე პატრიარქობის აღდგენის მოწინააღმდეგენი არ აფრთხილებდნენ ყოველივე ამის შესახებ?
მაგრამ ყველაზე საშინელი, რაც რუსეთში პატრიარქობის აღდგენამ წარმოშვა, სერგიანული მწვალებლობის აღმოცენებაა. პატრიარქობა რომ არ აღდგენილიყო, მიტროპოლიტი სერგი არასოდეს აღმოჩნდებოდა საეკლესიო საჭესთან და არასოდეს წარმოიშვებოდა ის აბსურდული როტაცია "მოსაყდრეებსა" და მათ "მოადგილეებს" შორის, რომლის წყალობითაც სერგიმ საეკლესიო მმართველობა ხელში ჩაიგდო. იქ კი იგი მხოლოდ საეკლესიო ხელისუფლების გადაცემის იმ სისტემის წყალობით აღმოჩნდა, რომელიც ადგილობრივი კრების განსაზღვრებათა საფუძველზე დამკვიდრდა და ასპარეზს უხსნიდა პატრიარქ ტიხონისა და მოსაყდრე მიტროპოლიტ პეტრეს თვითნებობას; ისინი კი, საეკლესიო კანონების (76 მოციქ. და 23 ანტიოქ.) დარღვევით, ბოლშევიკთა პირდაპირი მითითებით მოქმედებდნენ.
ამრიგად, კრებითობა, მალევე სრულიად აღმოიფხვრა და მისგან მხოლოდ საცოდავი ნიღბებიღა დარჩა — ხან სრულიად არაკანონიკური "საპატრიარქო სინოდის" (როგორც ტიხონის, ისე სერგის დროს) სახით, რომელიც ბოლშევიკთა მიერ სპეციალურად შერჩეული მღვდელმთავრებისაგან შედგებოდა, ხან კი 1925 წლის "მღვდელმთავართა თათბირის" (საეკლესიო კრების ამ პაროდიის) სახით, რომელმაც მიტროპოლიტი პეტრე მოსაყდრის თანამდებობაზე დაამტკიცა. კრებითი ხელისუფლების ყველა ინსტიტუტი არარაობად იქცა, არჩევითობის ადგილას კვლავაც დანიშვნა დამკვიდრდა და რუსეთის ეკლესიის ცხოვრება თითქოს კიდევ უფრო საშინელი მოვლენების მოლოდინში იხრჩობოდა.
ტიხონის შემცვლელად კრუტიცკელი მიტროპოლიტი პეტრე გამოჩნდა, რომელსაც უცნაური ტიტული — "საპატრიარქო ტახტის მოსაყდრე" ეწოდა, რაც 1918 წლის ადგილობრივი კრების მიერ იყო გათვალისწინებული. ეს ტიტული კიდევ ერთხელ აჩვენებს, რამდენად მანკიერია საყოველთაოდ მიღებული საეკლესიო-იერარქიული ტერმინოლოგია.
სიტყვაში "მოსაყდრე" პირველ პლანზე კვლავაც არა სახალხო, არამედ ტერიტორიული პრინციპი წამოიწევს, თანაც ყველაზე ვიწრო მნიშვნელობით. პირდაპირი მნიშვნელობით, ამ ტიტულის მატარებელი იცავს არა ერს, არა თავის სამწყსოს და არც ტერიტორიას, არამედ პატრიარქის დაცარიელებულ ადგილს. ამრიგად, პატრიარქი აღარ არის, დარჩა მხოლოდ მისი ადგილი, ტახტი. სწორედ ამ ადგილის დაცვა ევალება მოსაყდრეს. კიდევ უფრო კურიოზულად გამოიყურება ტიტული "საპატრიარქო მოსაყდრის მოადგილე", რომელიც მიტროპოლიტმა პეტრემ ყოველგვარი კრებითი დადგენილების გარეშე მოიგონა. "საპატრიარქო მოსაყდრის მოადგილე" — ეს არის პირი, რომელიც დანიშნულია იმის ნაცვლად, ვინც დაცარიელებულ ადგილს იცავს. ეკლესიაზე და სამწყსოზე საუბარი, მაშასადამე, საერთოდ აღარ არის. მაგრამ მიტროპოლიტი პეტრეც ვერ იქცა საეკლესიო ერთიანობის გარანტად. მის დროს წარმოიშვა ახალი განხეთქილება — "გრიგორიანული", ხოლო შემდგომ "სერგიანულიც". თუმცა, სამართლიანობისთვის უნდა აღვნიშნოთ, რომ "გრიგორიანელები" მიტროპოლიტ პეტრესა და მისი მოადგილის, მიტროპოლიტ სერგის წინააღმდეგ სწორედ მათ მიერ ეკლესიის ერთპიროვნული მმართველობის, კრების მოწვევის სურვილის არქონისა და მისთანათა გამო გამოვიდნენ.
სრულიად არაკანონიკური გზით ხელისუფლებაში მოსული მიტროპოლიტი სერგი ნამდვილი საეკლესიო ტირანი აღმოჩნდა. შეიძლება ვიფიქროთ, რომ პატრიარქოფილთა საუკეთესო მოლოდინები აღსრულდა. სერგი, სხვათა შორის, თავის ხელისუფლებას პატრიარქის ხელისუფლების ტოლფასად მიიჩნევდა. პატრიარქს, მოსაყდრესა და მის მოადგილეს შორის, მათი უფლებამოსილების მოცულობის თვალსაზრისით, ის ტოლობის ნიშანს სვამდა. ამიტომ ყველა საეკლესიო საქმეს დამოუკიდებლად განაგებდა, როგორც "პასუხისმგებელი პირი". თავის საეკლესიო პოლიტიკაში ის პატრიარქ ნიკონის საქმის ჭეშმარიტი გამგრძელებელი გახდა. დოქტორ ვ. მოსის სიტყვებით, "სერგიანელობა პაპიზმის დახვეწილი და პარადოქსული ფორმაა". ამ მოვლენის პარადოქსულობა სწორედ იმაში მდგომარეობს, რომ ის ორი უკიდურესობის — პაპოკეისრიზმისა და კეისროპაპიზმის საშინელი სინთეზია, "რამეთუ, ერთი მხრივ, სერგიანელობა ეკლესიის შიგნით აბსოლუტურად პაპისტურ სტრუქტურას ამკვიდრებს, მეორე მხრივ კი — ეკლესიას უღმერთო სახელმწიფოს კონტროლს სრულიად უქვემდებარებს" (Мосс В. Догматическое значение православного самодержавия. М. 1997, стр. 22).
და მართლაც, მიტროპოლიტი სერგი განსაკუთრებით უსვამდა ხაზს ყველა საეკლესიო საკითხის გადაჭრაში თავის ერთპიროვნულ ძალაუფლებას და საკუთარი ნებისამებრ მსჯელობისა და განკარგულების ამ უფლებას 1917-18 წლების ადგილობრივი კრების გადაწყვეტილებებს უსადაგებდა. თავისი 1927 წლის დეკლარაციის თეზისები მან პატრიარქ ტიხონის გამონათქვამებსა და მოღვაწეობას დააფუძნა, რომელიც პირველი იყო, ვინც ღვთისმებრძოლი და ანტიქრისტესეული ხელისუფლების მიმართ ეკლესიის ლოიალურობა გამოაცხადა. პატრიარქ ნიკონის მიბაძვით კი, სერგი არ ფიქრობდა იმაზე, თუ რა მეთოდებით მიეღწია თავისი მიზნებისათვის. გპუ-ს სადამსჯელო აპარატის გამოყენებით, ის ფიზიკურად გაუსწორდა თავის ოპოზიციას იერარქიასა და კლირიკოსთა შორის და მისი ნარჩენები იძულებით მიწისქვეშეთში გადაიყვანა. მოხდა ისე, როგორც ოდესღაც ძველმართლმადიდებლები მოიქცნენ, რათა თავი აერიდებინათ ნიკონიანელთა დევნისგან. თავისი ბოროტმოქმედებებით სერგიმ ბევრად გადააჭარბა თვით ნიკონს. საეკლესიო ოპოზიციის ჩახშობითა და განადგურებით, მიტროპოლიტმა სერგიმ სიცოცხლის მიწურულს ხელისუფლების მწვერვალსაც მიაღწია — პატრიარქი გახდა. მას შემდეგ საპატრიარქო ხელისუფლება მოსკოვის საპატრიარქოში უმკაცრესი პაპიზმის ელემენტებს ატარებს, რომლითაც ზემოდან ქვემოთ მთელი მისი სტრუქტურაა გაჟღენთილი. გამონაკლისის გარეშე, მხოლოდ პაპიზმზეა აგებული მოსკოვის საპატრიარქოს მთელი შენობა, მისი მთელი "სულიერება", რომელიც დღესდღეობით ტოტალიტარული სექტების პრაქტიკას ირეკლავს და ზოგან აღემატება კიდეც მას.
დღეს შეუძლებელია კიდეც შეფასდეს 1917-18 წლების კრების საქმეების საშინელი შედეგები — ისინი არაფერს არ ედრება, განსაკუთრებით მაშინ, როცა უნდა ვაღიაროთ, რომ საპატრიარქო სისტემამ ამდენი ურჩხული წარმოშვა, რომლებმაც მილიონობით სული ჯოჯოხეთს მიაბარეს და თავიანთ წარსაწყმედ საქმეს კვლავ სერგიანელი "პატრიარქების", "იერარქებისა" და სხვადასხვა მასშტაბის ადგილობრივი "პაპების" სახით აგრძელებენ. სწორედ ეს არის 1917 წელს რუსეთში პატრიარქობის აღდგენის მძიმე შედეგები.